Την ώρα που οι σκιές του πολέμου πυκνώνουν στην Ανατολική Μεσόγειο, με την ένταση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν να κορυφώνεται, ένα υπόγειο συγκρότημα στο Ιράν αναδεικνύεται σε κεντρικό σημείο σύγκρουσης και ανησυχίας: το εργοστάσιο εμπλουτισμού καυσίμου του Φορντό. Αυτή η μυστηριώδης εγκατάσταση, θαμμένη βαθιά κάτω από βουνά, θεωρείται από ειδικούς ικανή να παράξει αρκετό υλικό για εννέα πυρηνικά όπλα σε μόλις τρεις εβδομάδες, αποτελώντας ένα τρομακτικό σενάριο για την περιφερειακή και παγκόσμια ασφάλεια.
Δορυφορικές εικόνες αποκαλύπτουν μια περιοχή που θυμίζει φρούριο: πέντε σήραγγες που εισχωρούν σε ορεινό έδαφος, μια τεράστια υποστηρικτική δομή και μια εκτεταμένη ζώνη ασφαλείας. Το Φορντό, χτισμένο κοντά στην ιερή πόλη Κομ, παραμένει αντικείμενο εικασιών για την πραγματική του φύση από τότε που η ύπαρξή του αποκαλύφθηκε το 2009.
Η άτρωτη καρδιά του ιρανικού προγράμματος
Ένα σημαντικό μέρος των πληροφοριών για το Φορντό προέρχεται από το «ατομικό αρχείο» του Ιράν, χιλιάδες έγγραφα που έκλεψαν οι ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες πριν από χρόνια. Τα έγγραφα αυτά αποκάλυψαν ότι οι κύριες αίθουσες της εγκατάστασης βρίσκονται σε βάθος 80 έως 90 μέτρων κάτω από το έδαφος, καθιστώντας την ουσιαστικά απρόσβλητη σε οποιαδήποτε αεροπορική βόμβα που είναι γνωστό ότι διαθέτει το Ισραήλ. Η καταστροφή της από αέρος φαντάζει σχεδόν αδύνατη.
Ενώ η Τεχεράνη διατείνεται ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα έχει ειρηνικούς σκοπούς, το Φορντό αποτελεί το επίκεντρο των διεθνών ανησυχιών. Όπως δήλωσε ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα, το 2009, «το μέγεθος και η διαμόρφωση αυτής της εγκατάστασης δεν συνάδουν με τους ισχυρισμούς περί ειρηνικού προγράμματος». Η κατασκευή της εγκατάστασης ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, με δορυφορικές εικόνες να δείχνουν δραστηριότητα ήδη από το 2002. Το Ιράν υποστήριξε στην Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) το 2009 ότι η υπόγεια κατασκευή οφειλόταν σε «απειλές» και πως το Φορντό θα λειτουργούσε ως εφεδρική λύση για τη μονάδα του Νατάνζ.
Από τη συμφωνία στην κλιμάκωση
Οι κίνδυνοι που συνδέονταν με το Φορντό είχαν μετριαστεί σημαντικά μετά το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), τη λεγόμενη «πυρηνική συμφωνία με το Ιράν» του 2015, η οποία απαιτούσε την απομάκρυνση των φυγοκεντρητών και του πυρηνικού υλικού. Ωστόσο, η απόσυρση των ΗΠΑ από τη συμφωνία το 2018, επί προεδρίας Ντόναλντ Τραμπ, ανέτρεψε την κατάσταση.
Περαιτέρω λεπτομέρειες για το Φορντό ήρθαν στο φως το 2018, όταν ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου παρουσίασε τα κλεμμένα ιρανικά έγγραφα, τα οποία υποδείκνυαν ότι ο πραγματικός σκοπός της εγκατάστασης ήταν η παραγωγή ουρανίου οπλικής καθαρότητας για την κατασκευή πυρηνικών όπλων. Παρόλο που η Τεχεράνη απέρριψε τις ισραηλινές αποκαλύψεις ως «παιδαριώδεις», οι ΗΠΑ επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα των εγγράφων.
Η αδυναμία στρατιωτικού πλήγματος
Πρόσφατες εκθέσεις της IAEA δείχνουν ότι το Ιράν έχει αυξήσει σημαντικά την παραγωγή εμπλουτισμένου ουρανίου στο Φορντό, φτάνοντας σε επίπεδα 60% και διαθέτοντας πλέον περίπου 2.700 φυγοκεντρητές. Σύμφωνα με το αμερικανικό think tank ISIS, το Ιράν μπορεί να μετατρέψει τα τρέχοντα αποθέματα ουρανίου σε 233 κιλά ουρανίου οπλικής καθαρότητας εντός τριών εβδομάδων, ποσότητα αρκετή για την κατασκευή εννέα πυρηνικών όπλων.
Το Ισραήλ έχει βάλει στο στόχαστρο την εγκατάσταση τις τελευταίες ημέρες, αλλά –σύμφωνα με την IAEA– μέχρι στιγμής είτε δεν έχει θελήσει είτε δεν έχει καταφέρει να την πλήξει. Ο πρέσβης του Ισραήλ στις ΗΠΑ, Γιεχιέλ Λάιτερ, δήλωσε πρόσφατα ότι μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τη βόμβα που απαιτείται για να πληγεί η εγκατάσταση του Φορντό από αέρος.
Έκθεση του βρετανικού think tank RUSI επισημαίνει ότι η καταστροφή του Φορντό από αέρος είναι σχεδόν αδύνατη για το Ισραήλ και θα απαιτούσε σημαντική στρατιωτική ισχύ και στήριξη από τις ΗΠΑ. Ακόμα και οι ισχυρότερες διατρητικές βόμβες των ΗΠΑ, οι GBU-57 “massive ordnance penetrator”, δεν μπορούν να φτάσουν πέρα από τα 60 μέτρα βάθος, ενώ οι κύριες εγκαταστάσεις του Φορντό βρίσκονται 80-90 μέτρα κάτω από την επιφάνεια. Επιπλέον, οι GBU-57 μπορούν να μεταφερθούν μόνο από βομβαρδιστικά stealth B-2 της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, αεροσκάφη που δεν διαθέτει το Ισραήλ.
Ακόμα και οι ΗΠΑ, αν επιχειρούσαν να πλήξουν το Φορντό, πιθανότατα δεν θα μπορούσαν να το καταφέρουν με μία μόνο βόμβα, αλλά θα χρειαστούν επαναλαμβανόμενα χτυπήματα. Μια εναλλακτική στρατιωτική επιλογή θα ήταν το Ισραήλ να πλήξει τις εισόδους των σηράγγων και να εξουδετερώσει το σύστημα αερισμού. Σε αυτή την περίπτωση, οι ειδικοί εκτιμούν ότι θα χρειαστούν μήνες μέχρι οι Ιρανοί να μπορέσουν να επαναφέρουν την εγκατάσταση σε λειτουργία.
Καθώς η ιρανική ηγεσία παραπαίει έπειτα από μια σειρά καταστροφικών ισραηλινών πληγμάτων, το Φορντό παραμένει ένα κρίσιμο αγκάθι, ένα σύμβολο της ιρανικής πυρηνικής φιλοδοξίας και ένα εφιαλτικό σενάριο για όσους φοβούνται την εξάπλωση των πυρηνικών όπλων στην ευρύτερη περιοχή. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα τις εξελίξεις γύρω από αυτό το άτρωτο πυρηνικό φρούριο, αναζητώντας απαντήσεις σε ένα ολοένα και πιο αβέβαιο γεωπολιτικό τοπίο.
