Με τον θάνατό του στα 86 του χρόνια, ο Αλί Χαμενεΐ κλείνει ένα κεφάλαιο που καθόρισε την πορεία της Ισλαμικής Δημοκρατίας για περισσότερο από τρεις δεκαετίες. Από το 1989 έως σήμερα, κυβέρνησε με απόλυτη εξουσία, διαμόρφωσε ένα σφιχτό θεοκρατικό σύστημα και άφησε πίσω του ένα Ιράν ισχυρό σε μηχανισμούς, αλλά βαθιά διχασμένο κοινωνικά.
Διαδέχθηκε τον Ρουχολάχ Χομεϊνί και μετέτρεψε το επαναστατικό όραμα του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας σε ένα συγκεντρωτικό μοντέλο εξουσίας, όπου ο ανώτατος ηγέτης λειτουργούσε ως τελικός κριτής για τα πάντα.
Από τη Μασάντ στην κορυφή της θεοκρατίας
Γεννημένος στη θρησκευτική πόλη Μασάντ, μεγάλωσε σε περιβάλλον έντονης πνευματικής και πολιτικής ζύμωσης. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 σπούδασε στο θεολογικό σεμινάριο της Κομ υπό τον Χομεϊνί, πριν ο τελευταίος εξοριστεί στο Ιράκ και στη Γαλλία.
Τη δεκαετία του ’70 εντάχθηκε ενεργά στο κίνημα κατά του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί. Φυλακίστηκε και κινήθηκε στην παρανομία. Με την επιστροφή του Χομεϊνί το 1979 και την ανακήρυξη της Ισλαμικής Δημοκρατίας, διορίστηκε στο μυστικό Επαναστατικό Συμβούλιο.
Το 1981 εξελέγη τρίτος πρόεδρος του Ιράν. Την ίδια χρονιά επέζησε από βομβιστική επίθεση που τον άφησε παράλυτο στο ένα χέρι. Παρά τα βαριά γυαλιά και τη χαμηλότερη ιεραρχική βαθμίδα «χοτζατολισλάμ», βρέθηκε μετά τον θάνατο του Χομεϊνί να ανεβαίνει μέσα σε μία νύχτα στο επίπεδο του μεγάλου αγιατολάχ.
Στην πρώτη του ομιλία ως ανώτατος ηγέτης παραδέχθηκε:
«Είμαι ένα άτομο με πολλά ελαττώματα και αδυναμίες και πραγματικά ένας δευτερεύων θεολόγος».
Το δίκτυο εξουσίας και οι Φρουροί της Επανάστασης
Παρά τον αρχικό σκεπτικισμό, σταθεροποίησε τη χώρα μετά τον πόλεμο με το Ιράκ και έμεινε στην εξουσία περισσότερο και από τον ίδιο τον Χομεϊνί. Δημιούργησε ένα πυκνό πλέγμα κληρικών και διορισμένων αξιωματούχων που θόλωνε αρμοδιότητες, αλλά συγκέντρωνε τελικά την ισχύ στο γραφείο του.
Στήριξε αποφασιστικά το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, μετατρέποντάς το σε στρατιωτικό και επιχειρηματικό κολοσσό. Οι Φρουροί απέκτησαν έλεγχο σε κρίσιμους τομείς της οικονομίας, στο βαλλιστικό οπλοστάσιο και σε βασικές δομές ασφάλειας. Μέσα από διορισμούς και θεσμικά εργαλεία, περιόρισε την ισχύ της εκλεγμένης κυβέρνησης.
Οι σκληροπυρηνικοί υποστηρικτές του τον αποκαλούσαν «δεύτερο σε εξουσία μετά τον Θεό».
Ο γιος του Χαμενεΐ πιθανός υποψήφιος
Οι γραφειοκρατικές συζητήσεις σχετικά με τη διαδοχή και οι μηχανορραφίες σχετικά με αυτήν λαμβάνουν χώρα μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, γεγονός που καθιστά δύσκολο να εκτιμηθεί ποιος μπορεί να είναι ο κορυφαίος υποψήφιος.
Προηγουμένως, πιστευόταν ότι ο προστατευόμενος του Χαμενεΐ, ο σκληροπυρηνικός πρόεδρος Εμπραχίμ Ραΐσι, θα ήταν αυτός που αναλάμβανε τα ηνία. Ωστόσο, σκοτώθηκε σε συντριβή ελικοπτέρου τον Μάιο του 2024.
Τη θέση του φαίνεται ότι παίρνει ένας από τους γιους του Χαμενεΐ, ο Μοτζτάμπα, ένας 56χρονο σιίτη κληρικό, αν και δεν έχει ποτέ αναλάβει κυβερνητικό αξίωμα.
Ωστόσο, μια μεταβίβαση από πατέρα σε γιο στην περίπτωση ενός ανώτατου ηγέτη θα μπορούσε να προκαλέσει οργή, όχι μόνο μεταξύ των Ιρανών που ήδη επικρίνουν την κληρική διακυβέρνηση, αλλά και μεταξύ των υποστηρικτών του συστήματος. Κάποιοι μπορεί να το θεωρήσουν αντιισλαμικό καθώς παραπέμπει στη δημιουργία μιας νέας, θρησκευτικής δυναστείας κατ΄αναλογία της δυναστείας των Σάχηδων.
Υπενθυμίζεται ότι το 1979 κατέρρευσε η κυβέρνησης του υποστηριζόμενου από τις ΗΠΑ Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί και πλέον ο γιός του διεκδικεί την επιστροφή στην ηγεσία του Ιράν.
Διαδηλώσεις, καταστολή και διεθνείς συγκρούσεις
Οι πιέσεις στο εσωτερικό αυξήθηκαν. Η πολιτική καταστολή και η επιδεινούμενη οικονομία οδήγησαν σε διαδοχικά κύματα διαμαρτυριών. Το 2022, ο θάνατος της Mahsa Amini πυροδότησε μαζικές κινητοποιήσεις κατά των κοινωνικών περιορισμών. Στις αρχές Ιανουαρίου 2026, εκατοντάδες χιλιάδες βγήκαν στους δρόμους φωνάζοντας «Θάνατος στον Χαμενεΐ».
Η απάντηση ήταν σκληρή. Οι δυνάμεις ασφαλείας άνοιξαν πυρ εναντίον διαδηλωτών, με χιλιάδες νεκρούς, στη μεγαλύτερη αιματηρή καταστολή της σύγχρονης θεοκρατικής περιόδου.
Στο εξωτερικό, οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023 οδήγησαν σε άμεσες επιθέσεις Ιράν–Ισραήλ το 2024. Το 2025, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες έπληξαν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, σκοτώνοντας στρατιωτικούς και επιστήμονες. Η Τεχεράνη απάντησε με πυραύλους και drones.
Το αβέβαιο αύριο της Ισλαμικής Δημοκρατίας
Η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων καλείται τώρα να επιλέξει τον διάδοχο. Δεν υπάρχει ξεκάθαρο φαβορί. Το βάρος πέφτει σε θεσμούς όπως οι Φρουροί της Επανάστασης, που έχουν αποδείξει ότι δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν βία για να διατηρήσουν την ισχύ.
Τον Φεβρουάριο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ κάλεσε τους Ιρανούς να «αναλάβουν την κυβέρνησή τους. Θα είναι δική σας. Αυτή θα είναι πιθανώς η μόνη σας ευκαιρία για γενιές».
Ήδη από το 2017, ο αναλυτής Mehdi Khalaji είχε προειδοποιήσει:
«Από πολιτισμικής άποψης, η κυβέρνηση είναι χρεοκοπημένη. Η ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν λειτούργησε καθόλου».
Ο Χαμενεΐ έμεινε στην εξουσία 36 χρόνια και διαμόρφωσε ένα σύστημα που άντεξε πολέμους, κυρώσεις και εξεγέρσεις. Το ερώτημα πλέον δεν αφορά μόνο τον διάδοχό του, αλλά αν το ίδιο το μοντέλο που οικοδόμησε μπορεί να επιβιώσει χωρίς τον άνθρωπο που το κράτησε ενωμένο.
