Η παρουσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στις συνόδους κορυφής του ΝΑΤΟ υπερβαίνει παραδοσιακά τα εθιμοτυπικά πλαίσια της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας. Για την Άγκυρα, οι διεθνείς διασκέψεις αποτελούν το κατεξοχήν πεδίο άσκησης της αποκαλούμενης «συναλλακτικής διπλωματίας» (transactional diplomacy). Σε μια περίοδο όπου η παγκόσμια ασφάλεια δοκιμάζεται από τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία και την ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή, ο Τούρκος πρόεδρος επιχειρεί μια ιστορική γεωπολιτική ρελάνς, απαιτώντας τον ρόλο του ισότιμου, αυτόνομου ρυθμιστή ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή.
Ο ρόλος του «επιτήδειου ουδέτερου» ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ρωσία
Το κεντρικό αφήγημα της τουρκικής διπλωματίας εδράζεται στη μοναδική γεωστρατηγική της θέση. Η Τουρκία αποτελεί το μοναδικό κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ που διατηρεί ανοιχτούς, κορυφαίους διαύλους επικοινωνίας με το Κρεμλίνο. Παρότι προμηθεύει το Κίεβο με οπλικά συστήματα (όπως τα drones Bayraktar), αρνείται πεισματικά να ευθυγραμμιστεί με τις δυτικές κυρώσεις κατά της Μόσχας, απορροφώντας τεράστια ρωσικά κεφάλαια και διασφαλίζοντας ενεργειακές συμφωνίες.
Στις κλειστές πόρτες του ΝΑΤΟ, ο Ερντογάν προβάλλει αυτή την αμφισημία όχι ως «απιστία» προς τους συμμάχους, αλλά ως στρατηγική αναγκαιότητα για τη συμμαχία, η οποία χρειάζεται έναν διαμεσολαβητή. Ωστόσο, η Ουάσιγκτον εμφανίζεται ολοένα και λιγότερο ανεκτική. Οι αμερικανικές υπηρεσίες παρακολουθούν στενά τη μεταφορά τεχνολογίας διπλής χρήσης (στρατιωτικής και πολιτικής) προς τη Ρωσία μέσω τουρκικού εδάφους, καθιστώντας σαφές ότι η ανοχή σε αυτό το «διπλό παιχνίδι» έχει αυστηρά όρια.
Το «χρυσό» παζάρι των F-16 και η αμυντική βιομηχανία
Ο βασικός μοχλός πίεσης της Άγκυρας αφορά την εξοπλιστική της αναβάθμιση. Έχοντας ήδη χρησιμοποιήσει το βέτο για την ένταξη της Σουηδίας στο ΝΑΤΟ προκειμένου να αποσπάσει το αμερικανικό “ναι” για την αγορά 40 νέων μαχητικών F-16 Block 70 και 79 κιτ εκσυγχρονισμού (Viper), η Τουρκία δεν σταματά εκεί.
Ο Τούρκος πρόεδρος απαιτεί την άμεση και απρόσκοπτη ροή οπλικών συστημάτων χωρίς τους «αστερίσκους» του αμερικανικού Κογκρέσου, το οποίο παραδοσιακά επιχειρεί να θέσει δικλείδες ασφαλείας ώστε τα αμερικανικά όπλα να μην χρησιμοποιούνται κατά συμμαχικών χωρών (όπως η Ελλάδα). Επιπλέον, η τουρκική ηγεσία ασκεί ασφυκτική πίεση για την πλήρη άρση των άτυπων εμπάργκο όπλων που της έχουν επιβληθεί από ευρωπαϊκά κράτη, υποστηρίζοντας ότι τέτοιες πρακτικές υπονομεύουν την αποτρεπτική ισχύ της ίδιας της Συμμαχίας στη νοτιοανατολική πτέρυγά της.
Η στόχευση των Κούρδων της Συρίας και οι τουρκικές «κόκκινες γραμμές»
Ένας σταθερός πυλώνας διεκδίκησης του Ερντογάν είναι ο ορισμός της τρομοκρατίας. Η Άγκυρα καταδικάζει ανοιχτά την αμερικανική στρατιωτική και οικονομική στήριξη προς τις κουρδικές πολιτοφυλακές της Συρίας (YPG), τις οποίες ταυτίζει απολύτως με το PKK.
Στο πλαίσιο της Συνόδου, η τουρκική διπλωματία πασχίζει να αποσπάσει ένα ψήφισμα ή μια δήλωση κορυφής που θα νομιμοποιεί σιωπηρά τις στρατιωτικές της επεμβάσεις στο βόρειο Ιράκ και τη βόρεια Συρία. Συνδέοντας την εθνική της ασφάλεια με την ευρύτερη ασφάλεια των συνόρων του ΝΑΤΟ, η Τουρκία προσπαθεί να μετατρέψει την εγχώρια αντιτρομοκρατική της ατζέντα σε επίσημο νατοϊκό δόγμα.
Ο ελληνικός παράγοντας: «ήρεμα νερά» με ημερομηνία λήξης;
Η Αθήνα παρακολουθεί με ψυχραιμία, αλλά και υψηλή εγρήγορση τις διπλωματικές ακροβασίες του Ερντογάν. Η ελληνοτουρκική προσέγγιση, όπως αυτή αποκρυσταλλώθηκε με τη Διακήρυξη των Αθηνών τον Δεκέμβριο του 2023, διασφαλίζει προσώρας την ηρεμία στο Αιγαίο.
Είναι κρίσιμο να σημειωθεί πως ο Ερντογάν αποφεύγει συστηματικά να δυναμιτίσει το κλίμα στις συναντήσεις του με την ελληνική πλευρά στο περιθώριο του ΝΑΤΟ, καθώς κάτι τέτοιο θα κατέστρεφε την εικόνα του «εποικοδομητικού συμμάχου» που προσπαθεί να πουλήσει στην Ουάσιγκτον. Παρ’ όλα αυτά, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών γνωρίζει καλά ότι η τακτική αναδίπλωση της Άγκυρας δεν συνεπάγεται στρατηγική μεταστροφή. Τα δόγματα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και οι αξιώσεις περί αποστρατιωτικοποίησης των νησιών παραμένουν ακέραια στα τουρκικά επιτελικά σχέδια. Το ενδιαφέρον της Αθήνας εστιάζεται στο να διασφαλίσει ότι οποιαδήποτε ενίσχυση της Τουρκίας από τις ΗΠΑ δεν θα ανατρέψει το ποιοτικό αμυντικό ισοζύγιο (π.χ. αγορά F-35 από την Ελλάδα) που εγγυάται τη σταθερότητα στην περιοχή.
