Το Συμβούλιο της Επικρατείας έδωσε το «πράσινο φως» για την έγκριση του Ειδικού Σχεδίου Περιβαλλοντικού Ισοδυνάμου Αναβάθμισης Πόλεων (ΕΣΠΙΑΠ), ανοίγοντας τον δρόμο για την επανέκδοση οικοδομικών αδειών που είχαν «παγώσει» μετά τις αποφάσεις της Ολομέλειας του ΣτΕ για τα κίνητρα του ΝΟΚ.
Με τη γνωμοδότηση 135/2025, το Ανώτατο Δικαστήριο κρίνει το σχέδιο συνταγματικό και νόμιμο, ξεκαθαρίζοντας οριστικά το πλαίσιο για την αντιστάθμιση της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης στις αστικές περιοχές.
Τι προβλέπει η γνωμοδότηση του ΣτΕ
Η γνωμοδότηση του Ε΄ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας εγκρίνει το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος για το ΕΣΠΙΑΠ, που στοχεύει στην αντιστάθμιση της χρήσης πολεοδομικών κινήτρων του ΝΟΚ μέσα από περιβαλλοντικές παρεμβάσεις στις πόλεις.
Το ΣτΕ έκρινε ότι ο νέος μηχανισμός, ο οποίος θεσπίστηκε με τον νόμο 5197/2025, είναι σύμφωνος με το Σύνταγμα, καθώς θεσπίζει ένα γενικό και απρόσωπο σύστημα επανέκδοσης αδειών, και όχι ρύθμιση μεμονωμένων περιπτώσεων.
Ποιες οικοδομικές άδειες «ξεπαγώνουν»
Ο νέος μηχανισμός καλύπτει οικοδομικές άδειες που ακυρώθηκαν ή προσβλήθηκαν έως τις 11 Δεκεμβρίου 2024, λόγω της αντισυνταγματικότητας που είχε διαπιστωθεί στο προηγούμενο καθεστώς.
Οι άδειες αυτές μπορούν πλέον να επανεκδοθούν μετά την ολοκλήρωση περιβαλλοντικού προελέγχου ή, εφόσον απαιτείται, στρατηγικής μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Η διαδικασία επανέκδοσης διαφοροποιείται ανάλογα με το αν έχει ολοκληρωθεί ή όχι ο φέρων οργανισμός του έργου, εξασφαλίζοντας έτσι αντικειμενικά και διαφανή κριτήρια.
Ο μηχανισμός περιβαλλοντικού ισοδυνάμου
Το ΕΣΠΙΑΠ θα χρηματοδοτείται από ποσά περιβαλλοντικού ισοδυνάμου που θα καταβάλλουν οι ενδιαφερόμενοι ιδιοκτήτες ή επενδυτές.
Τα χρήματα αυτά θα διοχετεύονται σε έργα περιβαλλοντικής και αστικής αναβάθμισης σε επίπεδο δήμου ή δημοτικής ενότητας, όπως προβλέπει ο νόμος.
Με τον τρόπο αυτό, διασφαλίζεται ότι κάθε νέα οικοδομική δραστηριότητα θα συνοδεύεται από αντίστοιχη περιβαλλοντική αντιστάθμιση, δημιουργώντας ένα πιο δίκαιο και βιώσιμο πλαίσιο ανάπτυξης για τις πόλεις.
Με τη γνωμοδότηση του ΣτΕ, ξεκαθαρίζει οριστικά το θεσμικό τοπίο γύρω από τις «παγωμένες» άδειες του ΝΟΚ. Το νέο περιβαλλοντικό σχέδιο επιτρέπει την επανεκκίνηση της οικοδομικής δραστηριότητας, με σεβασμό στο Σύνταγμα και έμφαση στην περιβαλλοντική ισορροπία και αστική αναβάθμιση.
Συγκεκριμένα, η ανακοίνωση του ΣτΕ έχει ως εξής:
«Με το 135/2025 πρακτικό επεξεργασίας του Ε΄ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας (Προέδρος: Ρ. Γιαννουλάτου, Σύμβουλος, Εισηγητής: Α. Σκούφαλος. Πάρεδρος) κρίθηκε νόμιμο σχέδιο προεδρικού διατάγματος, το οποίο καταρτίστηκε ύστερα από τις 146-149/2025 αποφάσεις της Ολομελείας του Δικαστηρίου σχετικά με την αντισυνταγματικότητα του συστήματος κινήτρων του ΝΟΚ. Το σχέδιο διατάγματος καταρτίστηκε σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 5197/2025, με το άρθρο 68 του οποίου θεσπίστηκε μηχανισμός περιβαλλοντικού ισοδυνάμου για την αντιμετώπιση της χρήσης κινήτρων και προσαυξήσεων βάσει οικοδομικών αδειών που είχαν εκδοθεί πριν από την έκδοση των παραπάνω ακυρωτικών αποφάσεων του Δικαστηρίου. Πρόκειται, ιδίως, για τις οικοδομικές άδειες που είτε έχουν ακυρωθεί με δικαστική απόφαση είτε είχαν προσβληθεί μέχρι την 11.12.2024, άρα καταλαμβάνονται από την αντισυνταγματικότητα που διέγνωσε το Δικαστήριο και είναι πολύ πιθανό να ακυρωθούν.
Ο μηχανισμός περιλαμβάνει Ειδικό Σχέδιο Περιβαλλοντικού Ισοδυνάμου Αναβάθμισης Πόλεων (ΕΣΠΙΑΠ), το οποίο χρηματοδοτείται από ποσά περιβαλλοντικού ισοδυνάμου που καταβάλλουν οι ενδιαφερόμενοι, και επανέκδοση των οικοδομικών αδειών με διαδικασία που διαφοροποιείται ανάλογα με το αν έχει ολοκληρωθεί ή όχι ο φέρων οργανισμός της οικοδομής. Ο μηχανισμός περιλαμβάνει την επιλογή των καταλληλότερων μέτρων περιβαλλοντικού ισοδυνάμου από αυτά που προβλέπει ο ν. 5197/2025 (άρθρο 68 παρ. 2) σε επίπεδο δημοτικής ενότητας ή, για τα μητροπολιτικά συγκροτήματα Αθήνας και Θεσσαλονίκης, δήμου, τούτο δε βάσει περιβαλλοντικού προελέγχου ή, εφόσον συντρέχει περίπτωση, στρατηγικής μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Το Ε΄ Τμήμα, επαναλαμβάνοντας νομολογία του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου, δέχθηκε ότι, στην περίπτωση εννόμων σχέσεων που έχουν κριθεί αμετακλήτως με δικαστικές αποφάσεις, ο νομοθέτης δεν κωλύεται να ρυθμίσει και πάλι τις σχέσεις αυτές με νέους κανόνες δικαίου, εφόσον αυτοί έχουν γενικό χαρακτήρα και δεν ρυθμίζουν μεμονωμένη σχέση. Κατά συνέπεια, το προπεριγραφόμενο σύστημα, που εισήχθη μετά την έκδοση των παραπάνω ακυρωτικών αποφάσεων του Δικαστηρίου, κρίθηκε ως συμβατό με το Σύνταγμα, διότι η, τυχόν, επανέκδοση των παραπάνω οικοδομικών αδειών θα είναι προϊόν νέου διαφορετικού νομοθετικού καθεστώτος, το οποίο δεν αποσκοπεί στην επίλυση συγκεκριμένης διαφοράς, αλλά στη θέσπιση γενικής και αφηρημένης ρύθμισης με κριτήρια αντικειμενικά (ολοκλήρωση ή μη φέροντος οργανισμού κ.λπ.) και απρόσωπα.
Κρίθηκε, όμως, ότι, κατά την έννοια των εξουσιοδοτικών διατάξεων, η, τυχόν, επανέκδοση των παραπάνω οικοδομικών αδειών προϋποθέτει την ολοκλήρωση περιβαλλοντικού προελέγχου του σχεδίου, που εκπονείται, κατά τα προαναφερόμενα, σε τοπικό επίπεδο, ή, εάν χρειάζεται, στρατηγικής μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων».
