Η ελληνική παράδοση λέει πως, μόλις μπει το Δωδεκαήμερο, κάτι αλλάζει στον αέρα. Οι νύχτες είναι μεγάλες, το κρύο «σφίγγει» και μέσα σε σπίτια που μοσχοβολάνε κρασί, ρακί, χοιρινό και τηγανίτες, υπάρχει πάντα μια κρυφή αγρύπνια, μην τυχόν και βρουν ευκαιρία οι Καλικάντζαροι. Γιατί αυτοί δεν έρχονται για επίσκεψη. Έρχονται για σκανταλιά, αναστάτωση και… πείσμα.
Πότε «βγαίνουν» οι Καλικάντζαροι και γιατί τους φοβόταν ο κόσμος
Οι Καλικάντζαροι εμφανίζονται από τα Χριστούγεννα ως τα Θεοφάνεια. Είναι οι μέρες που, όπως έλεγαν οι παλιοί, «τα νερά είναι αβάφτιστα» και το σκοτάδι βρίσκει χώρο να κάνει παιχνίδι. Έτσι τους φαντάζεται ο λαός, δαιμόνια που ζουν κάτω από τη γη και ανεβαίνουν στην επιφάνεια για να πειράξουν τους ανθρώπους, να λερώσουν φαγητά, να μπερδέψουν πράγματα, να τρομάξουν όποιον κυκλοφορεί αργά.
Τι κάνουν τις νύχτες του Δωδεκαήμερου
Το “μενού” τους είναι συγκεκριμένο και καθόλου… ευγενικό. Σκαρώνουν μικρές και μεγάλες ζημιές, κυρίως όταν πέσει το σκοτάδι και το σπίτι χαλαρώσει.
Αν καταφέρουν και μπουν σε κάποιο σπίτι από τις καμινάδες, τις κλειδαρότρυπες, τις χαραμάδες της πόρτας και των παραθύρων, αρχίζουν να ανακατεύουν ό,τι βρουν μπροστά τους και να κάνουν ζημιές.
Τους αρέσει να πλατσουρίζουν μέσα στα δοχεία, που έχουν οι νοικοκυρές το λάδι, στα τηγάνια, στα τσουκάλια, στα πιάτα και στους λύχνους, που χρησιμοποιούσαν παλαιότερα για φωτισμό στα χωριά.
Κάνουν το σπίτι αγνώριστο. Μα πιο πολύ θέλουν να μαγαρίσουν τα φαγητά. Τα λερώνουν με τα ακάθαρτα νύχια τους και αφήνουν τις βρωμιές τους όπου βρουν προκαλώντας υστερία στις νοικοκυρές
Το ξημέρωμα, πριν το λάλημα του πετεινού, γίνονται άφαντοι. Φοβούνται πολύ το φως και γι’ αυτό την ημέρα κρύβονται.
Από πού μπαίνουν και τι τους τραβάει σαν μαγνήτης
Αν τους πιστέψεις όπως τους περιγράφει η λαϊκή φαντασία, οι Καλικάντζαροι βρίσκουν τρόπο να τρυπώσουν από παντού, από καμινάδες, χαραμάδες, κλειδαρότρυπες, ακόμα και από μικροσκοπικές «τρύπες» της γης. Αυτό που τους τραβάει είναι το φαγητό, η ζέστη, η μυρωδιά του ψητού και η αναμπουμπούλα.
Η μορφή των καλικάντζαρων
Οι καλικάντζαροι έχουν διάφορες μορφές με τις οποίες παριστάνονται, “Είναι ψηλοί σαν τους ανθρώπους, όμως μαύροι και άσκημοι και φορούν σιδεροπάπουτσα” ή είναι “μαυριδεροί, με κόκκινα μάτια, τράγινα πόδια, με χέρια σαν της μαϊμούς και με τριχωτό όλο το σώμα” ή “μονόματοι, μονοπόδαροι και πολύ κοντοί, μπαίνουν στα σπίτια από την καπνοδόχο και λερώνουν τη φωτιά, καβαλικεύουν στους ώμους τους διαβάτες, τους πιάνουν στο χορό”
Τα ονόματα των Καλικάντζαρων και τι “κουβαλάει” ο καθένας
Εδώ είναι το πιο ωραίο κομμάτι της παράδοσης, ο λαός τους βάφτισε με ονόματα που “λένε” αμέσως τι ρόλο παίζει ο καθένας. Κι αν το καλοσκεφτείς, είναι σαν χαρακτήρες από… τρελή γιορτινή συμμορία.
Ο αρχηγός των καλικάντζαρων λέγεται Μαντρακούκος ο Ζυμαρομύτης, κρατάει για σκήπτρο του μια γκλίτσα και συχνάζει στα μαντριά και τα βοσκοτόπια. Τα αυτιά του είναι μεγάλα σαν του γαϊδάρου και η σκούφια του, που την έχει υφάνει μόνος του από γουρουνότριχες, δεν φτάνει να τα σκεπάσει.
Έχει και μία τεράστια μύτη που του κρέμεται σαν μαλακό ζυμάρι. Του αρέσει να πειράζει τα πρόβατα στα βοσκοτόπια και να ρίχνει γάντζο από την καμινάδα, για να κλέψει λουκάνικα από τη φωτιά.
• Μαλαγάνας: πλησιάζει τα παιδιά με γλυκόλογα και τους “ψαρεύει” τα γλυκά.
• Τρικλοπόδης: χώνει χέρι παντού, βάζει τρικλοποδιές και μπερδεύει κλωστές και πλεχτά για πλάκα.
• Πλανήταρος: πλανεύει και μπερδεύει τον κόσμο, γιατί αλλάζει μορφές (ζώο, κουβάρι κ.λπ.) και σε κάνει να χάσεις τον δρόμο σου.
• Μαλαπέρδας: “λερώνει” το φαΐ την ώρα που μαγειρεύεται — γι’ αυτό, στην παράδοση, οι νοικοκυρές σκέπαζαν κατσαρόλες.
• Μαγάρας: με τεράστια κοιλιά, κάνει την ατμόσφαιρα αποπνικτική και βρομερή πάνω από τα φαγητά.
• Καταχανάς: τρώει ασταμάτητα, ρεύεται και αφήνει πίσω του μια αηδία, σαν να πέρασε καταιγίδα.
• Περίδρομος: ίδιος τύπος φαταούλας – τριγυρνάει και “καθαρίζει” ό,τι βρει μπροστά του.
• Κουλοχέρης: με ένα χέρι κοντό κι ένα μακρύ, μπερδεύεται, πέφτει, χτυπάει πράγματα και τα κάνει άνω-κάτω.
• Παρωρίτης: εμφανίζεται πριν την ώρα του, πριν λαλήσει ο πετεινός, και ξεσηκώνει κόσμο με φωνές και φασαρία.
• Γουρλός: με μάτια τεράστια, “βλέπει” τα πάντα και δεν του ξεφεύγει πού έχεις κρύψει το καλό.
• Κοψομεσίτης: κουτσός και καμπούρης, κολλάει στα γλυκά, στις τηγανίτες και στο μέλι.
• Στραβολαίμης: στριφογυρίζει το κεφάλι σαν σβούρα και σπέρνει αναστάτωση όπου σταθεί.
• Κοψαχείλης: με δόντια που “πετάγονται”, κοροϊδεύει, σατιρίζει και κάνει τον έξυπνο, ειδικά με τους παπάδες.
• Κωλοβελόνης: λεπτός σαν μακαρόνι, περνάει από κλειδαρότρυπες και τρύπες σαν να μην υπάρχει πόρτα.
• Βατρακούκος: θεόρατος και βατραχοειδής — εμφανίζεται για να φοβίσει, κυρίως σε σκοτεινά μέρη.
• Κατσικοπόδαρος: με κατσικίσιο πόδι, τον λένε γρουσούζη και όπου “πατήσει” το κάνει δύσκολο.
Γιατί τους λένε κουτούς και γιατί τελικά δεν “κερδίζουν”
Όσο τρομακτικοί κι αν ακούγονται, η ίδια η παράδοση τους κόβει τα φτερά: είναι διχόγνωμοι, τσακώνονται μεταξύ τους, δεν συνεργάζονται και αφήνουν τις δουλειές στη μέση. Θέλουν να κάνουν κακό, αλλά η κουταμάρα τους τους προδίδει. Γι’ αυτό και στις ιστορίες, στο τέλος, ο άνθρωπος συνήθως τη γλιτώνει.
Πώς τους κρατούσαν μακριά οι παλιοί
Ο πιο δυνατός “φράχτης” ήταν το αναμμένο τζάκι. Φωτιά που δεν σβήνει, θυμίαμα στο σπίτι, σημάδι του σταυρού σε πόρτες και παράθυρα. Το κύριο μέσο για να μείνουν οι καλικάντζαροι μακριά από τα σπίτια είναι η φωτιά, που έχει τη δύναμη να διώχνει τα δαιμόνια.
Γι’ αυτό η φωτιά έκαιγε άλλοτε στα σπίτια όλο το Δωδεκαήμερο. Την παραμονή των Χριστουγέννων, κάθε νοικοκύρης τοποθετεί στο τζάκι ένα χοντρό ξύλο από αγκαθωτό δέντρο, αφού πρώτα το ραίνει με ξηρούς καρπούς
Και φυσικά, οι παλιές παγίδες της πονηριάς, κόσκινο στην καμινάδα ή στην πόρτα, λινάρι για να μετράνε τρίχες, πράγματα που τους “τρώνε” χρόνο μέχρι να ξημερώσει.
Οι καλικάντζαροι με τον αγιασμό των σπιτιών τα Θεοφάνεια (ή την παραμονή των Θεοφανείων) τρέχουν έντρομοι στα έγκατα της Γης, παρακινώντας ο ένας τον άλλο:
“Φεύγετε να φεύγουμε, γιατί ήρθε ο παπάς, με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του”.
Στα βάθη της Γης βρίσκουν το δέντρο που τη στηρίζει ολόκληρο και ξεκινούσαν πάλι να το κόβουν ως τα επόμενα Χριστούγεννα…
Τι μένει σήμερα από τον μύθο
Οι Καλικάντζαροι δεν είναι απλώς “τερατάκια των γιορτών”. Είναι ο τρόπος που η λαϊκή φαντασία έβαλε πρόσωπο στο σκοτάδι του χειμώνα, στις μεγάλες νύχτες, στον φόβο του άγνωστου και στη χαρά του σπιτιού που μαζεύεται γύρω από τη φωτιά. Κι όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, κάθε Δωδεκαήμερο κάτι μέσα μας θυμάται εκείνη τη φωνή της γιαγιάς:
«Μη γυρνάς έξω βράδυ… γιατί κυκλοφορούν οι καλικάντζαροι».
