Μια ημέρα σαν σήμερα, στις 28 Ιανουαρίου 2008, εκοιμήθη ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χριστόδουλος. Και μαζί του, για πολλούς, έκλεισε ένα κεφάλαιο της σύγχρονης εκκλησιαστικής αλλά και κοινωνικής ιστορίας της χώρας.
Η φράση του, «Είμαι ο Χριστόδουλός σας», δεν ήταν απλώς ένα επικοινωνιακό εύρημα· χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη ως δήλωση ταυτότητας, εγγύτητας και προσωπικής σχέσης με τον λαό.
Ακόμη και σήμερα, δεκαετίες μετά, το ερώτημα επανέρχεται σχεδόν αυθόρμητα στα χείλη πολλών: «Αν ζούσε ο Χριστόδουλος, θα γίνονταν όλα αυτά;». Ίσως γιατί ο λόγος του, η στάση του και η παρουσία του άφησαν αποτύπωμα που δεν ξεθώριασε με τον χρόνο.
Ο Αρχιεπίσκοπος που δεν κρύφτηκε ποτέ
Ο Χριστόδουλος δεν υπήρξε ποτέ ένας «ήσυχος» προκαθήμενος. Από την πρώτη ημέρα της ενθρόνισής του, στις 9 Μαΐου 1998, έδειξε ότι δεν επρόκειτο να περιοριστεί σε έναν διαχειριστικό ρόλο. Ο λόγος της ενθρόνισης του προκάλεσε αίσθηση και έδωσε το στίγμα μιας Εκκλησίας παρούσας, παρεμβατικής, με άποψη για την κοινωνία, τη νεολαία, την Ευρώπη, την Ελλάδα.
Μίλησε για έναν κλήρο κοινωνικό, εμπνευσμένο, έτοιμο να σταθεί δίπλα σε κάθε άνθρωπο που έχει ανάγκη. Έθεσε στο επίκεντρο τη νεολαία, όχι ως πρόβλημα αλλά ως ελπίδα, ζητώντας συγγνώμη για τα λάθη των μεγαλύτερων και καλώντας τους νέους να πλησιάσουν την Εκκλησία «ακόμα και με το σκουλαρίκι».
Δεν δίστασε να κατεβάσει την Εκκλησία στον δρόμο της καθημερινότητας, να μιλήσει με λόγο άμεσο, πολλές φορές αιχμηρό, πάντα όμως αναγνωρίσιμο.
Η στάση αυτή τον έκανε εξαιρετικά δημοφιλή, αλλά ταυτόχρονα και βαθιά διχαστική προσωπικότητα.
Απέκτησε φανατικούς υποστηρικτές και εξίσου φανατικούς επικριτές. Όμως, ακόμη και όσοι διαφωνούσαν μαζί του, αναγνώριζαν ότι δεν κρυβόταν. Όπως είχε πει χαρακτηριστικά ο Μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος, με αφορμή τα χρόνια της πανδημίας, «ο Χριστόδουλος δεν θα κρυβόταν».
Το επικοινωνιακό τσουνάμι και οι μεγάλες συγκρούσεις
Τα χρόνια της αρχιεπισκοπίας του συνέπεσαν με κομβικές στιγμές για τη χώρα.
Η σύγκρουσή του με την κυβέρνηση του Κώστα Σημίτη για την αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις της μεταπολίτευσης.
Ο Χριστόδουλος κατάφερε να κινητοποιήσει εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες, να οργανώσει συλλαλητήρια πρωτοφανούς μαζικότητας και να φέρει την Εκκλησία στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής.
Ο λόγος του ήταν σκληρός, χωρίς περιστροφές. Μιλούσε για «άθεη ιντελιγκέντσια», για κύκλους που, όπως έλεγε, υπονομεύουν τα εθνικά θεμέλια.
Η χαρακτηριστική του διατύπωση ήταν:
«Κύκλοι της άθεης ιντελιγκέντσιας και όχι μόνον αυτοί, απέκτησαν κυβερνητική φωνή και δύναμη και παρέσυραν τον πρωθυπουργό. Οι θιασώτες του εκκοσμικευμένου και άθεου κράτους διατείνονται ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να ασκεί δημόσια επιρροή».
Τι ακριβώς εννοούσε εκείνη τη στιγμή
Δεν μιλούσε γενικά για άθεους πολίτες.
Στόχευε συγκεκριμένα: διανοούμενους, πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους πολιτικούς συμβούλους που, κατά την άποψή του:
-
προωθούσαν ένα αυστηρά κοσμικό κράτος
-
θεωρούσαν την Ορθοδοξία «παρελθόν»
-
ήθελαν την Εκκλησία εκτός δημόσιου λόγου
Για τον Χριστόδουλο, αυτοί οι κύκλοι δεν εξέφραζαν τον λαό, αλλά μια ελίτ αποκομμένη από την κοινωνία.
Γιατί προκάλεσε τόσο μεγάλο θόρυβο
-
Ήταν πρωτοφανές να μιλά έτσι ένας Αρχιεπίσκοπος
-
Έβαζε την Εκκλησία σε ανοιχτή πολιτική σύγκρουση
-
Χρησιμοποιούσε λόγο σκληρό, πολωτικό, λαϊκό
Για τους υποστηρικτές του:
«Είπε αυτά που σκεφτόταν ο λαός».
Για τους επικριτές του:
«Δαιμονοποίησε τη διανόηση και όξυνε τον διχασμό».
Δήλωνε ότι ο λαός δεν ακολουθεί τις ελίτ και πως η Εκκλησία δεν μπορεί να αποσυρθεί από τον δημόσιο χώρο. Για άλλους ήταν φωνή αντίστασης, για άλλους επικίνδυνη ανάμειξη της Εκκλησίας στην πολιτική. Σε κάθε περίπτωση, κανείς δεν μπορούσε να αγνοήσει την επιρροή του.
Παράλληλα, ήρθε σε σύγκρουση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, άνοιξε μέτωπα, αλλά και επιχείρησε ιστορικές τομές, όπως η προσέγγιση με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Η επίσκεψη του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄ στην Αθήνα το 2001 και η δημόσια συγγνώμη για τα λάθη του παρελθόντος αποτέλεσαν στιγμές υψηλού συμβολισμού. Ο ίδιος ο Χριστόδουλος χειροκρότησε πρώτος, σπάζοντας πάγους αιώνων.
Η παρακαταθήκη, οι σκιές και το ερώτημα που μένει
Ο Χριστόδουλος εκοιμήθη μετά από πολύμηνη μάχη με τον καρκίνο, σε ηλικία 69 ετών. Ο θάνατός του, ωστόσο, δεν έφερε μόνο πένθος.
Γέννησε και μια πλημμυρίδα θεωριών συνωμοσίας, που ήθελαν τον Αρχιεπίσκοπο να έχει πέσει θύμα σκοτεινών μηχανισμών επειδή, υποτίθεται, απειλούσε τη «Νέα Τάξη Πραγμάτων».
Σενάρια περί δηλητηρίασης, περί «φυτεμένου» καρκίνου, περί συγκάλυψης, κυκλοφόρησαν και εξακολουθούν να αναπαράγονται.
Στην πραγματικότητα, τίποτα από αυτά δεν τεκμηριώθηκε ποτέ. Η ιατρική πραγματικότητα ήταν σαφής, όπως και οι διαδικασίες που ακολουθήθηκαν.
Όμως οι θεωρίες αυτές λένε κάτι για το μέγεθος της απήχησής του, ένα κομμάτι του λαού δεν θέλησε να αποδεχθεί ότι έφυγε απλώς από ασθένεια. Τόσο έντονη ήταν η ταύτιση.
Το αιώνιο μήνυμά του παραμένει επίκαιρο: πίστη, ταυτότητα, προσωπική ευθύνη, ελευθερία της συνείδησης.
«Μείνατε εδραίοι και αμετακίνητοι σε όσα μάθατε», έλεγε. Είτε συμφωνούσε είτε διαφωνούσε κανείς μαζί του, ο Χριστόδουλος υπήρξε μια ισχυρή προσωπικότητα που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η Εκκλησία μιλούσε στην κοινωνία.
Και ίσως γι’ αυτό, κάθε 28η Ιανουαρίου, το ίδιο ερώτημα επιστρέφει. Όχι επειδή όλοι θα ήθελαν έναν Χριστόδουλο ίδιο, αλλά επειδή πολλοί αναγνωρίζουν ότι ήταν ένας Αρχιεπίσκοπος που δεν φοβήθηκε να πάρει θέση, να συγκρουστεί, να αγαπηθεί και να μισηθεί.
Και αυτό, σε μια εποχή σιωπών, παραμένει μια βαριά παρακαταθήκη.
