Όταν ανοίγει μια συζήτηση για το πιο τραγικό ναυάγιο στα ελληνικά νερά, το μυαλό πηγαίνει συνήθως σε τρεις συγκεκριμένες υποθέσεις που έχουν χαραχτεί στη συλλογική μνήμη. Στο «Ηράκλειο» που χάθηκε στη Φαλκονέρα τον Δεκέμβριο του 1966 παίρνοντας μαζί του 217 ανθρώπους.
Στο «Χειμάρρα» που βυθίστηκε στον Νότιο Ευβοϊκό τον Ιανουάριο του 1947 με 383 νεκρούς. Και πιο πρόσφατα, στο «Εξπρές Σάμινα» ανοιχτά της Πάρου, τον Σεπτέμβριο του 2000, με 81 θύματα.
Αυτά είναι τα ναυάγια που συνήθως αναφέρονται πρώτα, γιατί αυτά θυμόμαστε. Κι όμως, κανένα από αυτά δεν είναι το μεγαλύτερο. Η πιο φονική ναυτική τραγωδία στα ελληνικά νερά συνέβη στις 12 Φεβρουαρίου 1944, ανοιχτά του Σουνίου. Ήταν το ναυάγιο του ατμόπλοιου «Όρια», με περισσότερους από 4.000 νεκρούς Ιταλούς αιχμαλώτους πολέμου μια τραγωδία σχεδόν τριπλάσια σε απώλειες από τον «Τιτανικό».
Η νύχτα που «έκλεισε» η θάλασσα στον Σαρωνικό
Το «Όρια», κατασκευασμένο το 1920 στο Σάντερλαντ της Αγγλίας από την Osbourne, Graham & Co., βρέθηκε στο επίκεντρο μιας από τις μεγαλύτερες τραγωδίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στη Μεσόγειο. Μετά την παράδοση των ιταλικών στρατευμάτων στους Γερμανούς το φθινόπωρο του 1943, οι κατοχικές δυνάμεις έπρεπε να μεταφέρουν δεκάδες χιλιάδες Ιταλούς αιχμαλώτους.
Στις 11 Φεβρουαρίου 1944, το πλοίο απέπλευσε από τη Ρόδο με προορισμό τον Πειραιά. Στα αμπάρια του ήταν στοιβαγμένοι 4.046 Ιταλοί αιχμάλωτοι – 43 αξιωματικοί, 118 υπαξιωματικοί και 3.885 στρατιώτες – μαζί με 90 Γερμανούς στρατιωτικούς, το πλήρωμα και 21 Έλληνες ναυτικούς.
Η νύχτα στον Σαρωνικό ήταν άγρια. Το παλιό φορτηγό ατμόπλοιο πάλευε με την καταιγίδα, όταν, λίγα μίλια από το ακρωτήριο Σούνιο, προσέκρουσε στα βράχια της νησίδας Πάτροκλος. Το ρήγμα άνοιξε αμέσως και το πλοίο βυθίστηκε μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Η θάλασσα «έκλεισε» πάνω από χιλιάδες ανθρώπους που βρίσκονταν εγκλωβισμένοι στα αμπάρια.
Ελάχιστοι διασωθέντες – Χάος και αντικρουόμενες καταγραφές
Λόγω της σφοδρής κακοκαιρίας, πλοία έφτασαν στο σημείο τρεις ημέρες αργότερα. Σύμφωνα με μία εκδοχή, διασώθηκαν έξι Ιταλοί, 21 Γερμανοί, ο Νορβηγός καπετάνιος και ο Έλληνας μηχανικός. Άλλες ιταλικές καταγραφές κάνουν λόγο για 21 Ιταλούς αιχμαλώτους, έξι Γερμανούς στρατιώτες και έναν Έλληνα ναυτικό, μαζί με τον καπετάνιο. Σε κάθε περίπτωση, οι επιζώντες ήταν ελάχιστοι μπροστά στον όγκο των θυμάτων.
Όλοι οι υπόλοιποι χάθηκαν, ανάμεσά τους και 21 Έλληνες του πληρώματος. Η βύθιση του «Όρια» αποτέλεσε την τέταρτη μεγαλύτερη ναυτική τραγωδία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τη μεγαλύτερη απώλεια ζωών από βύθιση ενός μόνο πλοίου στη Μεσόγειο.
Στις ακτές της νοτιοανατολικής Αττικής, στον Χάρακα και στο Λαγονήσι, ξεβράζονταν για ημέρες σοροί. Οι Γερμανοί έθαψαν τους νεκρούς Ιταλούς σε ομαδικούς τάφους, σε μικρή απόσταση από τη θάλασσα.
Σιωπή, λογοκρισία και λήθη
Παρά το μέγεθος της τραγωδίας, το ναυάγιο δεν πέρασε στον δημόσιο λόγο της εποχής. Η γερμανική στρατιωτική διοίκηση διερεύνησε τα αίτια, όμως επέβαλε αυστηρή σιωπή και λογοκρισία. Δεν υπήρξε καμία αναφορά στον ελεγχόμενο από τις αρχές Κατοχής ελληνικό Τύπο.
Εκτιμάται ότι η απόκρυψη υπήρξε σκόπιμη, ώστε να μη ζητηθούν ευθύνες ή αποζημιώσεις για τον χαμό των αιχμαλώτων, καθώς οι συνθήκες στοίβαξης και εγκλεισμού των υπεράριθμων Ιταλών στα αμπάρια είχαν συμβάλει καθοριστικά στην έκταση της τραγωδίας. Για δεκαετίες, το «Όρια» έμεινε σχεδόν άγνωστο, θαμμένο μαζί με τα θύματά του στη σκιά του πολέμου.
Η ανακάλυψη και η αποκατάσταση της μνήμης
Η υπόθεση άρχισε να βγαίνει από τη λήθη το 1999, όταν ο δύτης Αριστοτέλης Ζερβούδης εντόπισε και ταυτοποίησε το ναυάγιο. Το 2002, ύστερα από έρευνες σε αρχεία και τεκμήρια, η ιστορία του «Όρια» άρχισε να δημοσιοποιείται συστηματικά.
Το 2006, με πρωτοβουλία τοπικών ελληνικών αρχών και έπειτα από τις σχετικές έρευνες, το θέμα επανήλθε δυναμικά στην επικαιρότητα. Το 2012 πραγματοποιήθηκε στο Βαϊάνο της Τοσκάνης η πρώτη ιταλική εκδήλωση μνήμης για τα θύματα.
Τον Φεβρουάριο του 2014, στην 70ή επέτειο από το ναυάγιο, ο Δήμος Σαρωνικού, σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Πνευματικής και Κοινωνικής Δραστηριότητας Κερατέας «Χρυσή Τομή» και το Δίκτυο Συγγενών Θυμάτων του Oria, διοργάνωσαν εκδήλωση στην Κερατέα και προχώρησαν στα αποκαλυπτήρια μνημείου στο 60ό χιλιόμετρο της λεωφόρου Αθηνών – Σουνίου, απέναντι από το σημείο της βύθισης.
Στην περιοχή του Χάρακα τελείται κάθε χρόνο επιμνημόσυνη δέηση. Κάτω από τα νερά του Σαρωνικού παραμένει ένα «θαλάσσιο νεκροταφείο» του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που για δεκαετίες έμεινε ξεχασμένο.
Η τραγωδία του «Όρια» δεν είναι απλώς μια υποσημείωση της Ιστορίας. Είναι το μεγαλύτερο ναυάγιο που συνέβη ποτέ στην Ελλάδα και ένα από τα πιο πολύνεκρα της Ευρώπης. Και κάθε 12 Φεβρουαρίου υπενθυμίζει ότι η μνήμη χρειάζεται φωνή, ακόμη κι όταν η Ιστορία προσπάθησε να την πνίξει.
