Όταν το ρολόι σημαδεύει μεσάνυχτα το Μεγάλο Σάββατο, η Κρήτη δεν γιορτάζει μόνο την Ανάσταση του Θεανθρώπου με το Άγιο Φως. Την ίδια στιγμή, οι πλατείες των χωριών και οι προαύλιοι χώροι των εκκλησιών φωτίζονται από τεράστιες πύρινες στήλες. Είναι η «Φουνάρα», ένα έθιμο βαθιά ριζωμένο στην κρητική ψυχή, που συνδυάζει τη θρησκευτική ευλάβεια με μια αρχέγονη ανάγκη για την απόδοση δικαιοσύνης και την κάθαρση.
Η Προετοιμασία: Τα «Ξυλοκουβαλήματα» και ο Ανταγωνισμός
Η ιεροτελεστία ξεκινά ημέρες πριν, ήδη από τη Μεγάλη Εβδομάδα. Πρωταγωνιστές είναι οι νέοι του κάθε χωριού, οι οποίοι επιδίδονται στα λεγόμενα «ξυλοκουβαλήματα». Με φορτηγάκια, τρακτέρ ή ακόμα και στα χέρια, συγκεντρώνουν μεγάλες ποσότητες από ξύλα, κλαδιά ελιάς, βάτα και ξερόχορτα.
Σε πολλές περιοχές, ο ανταγωνισμός μεταξύ των γειτονικών ενοριών ή χωριών είναι έντονος: ποιος θα καταφέρει να στήσει την υψηλότερη και πιο εντυπωσιακή Φουνάρα. Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο οι νέοι να «φυλάνε σκοπιά» τα βράδια κοντά στη στοίβα τους, φοβούμενοι μήπως κάποια αντίπαλη ομάδα προσπαθήσει να βάλει φωτιά νωρίτερα από το προγραμματισμένο.
Ο «Ιούδας» και το Κλαδί του Αζώγυρου
Στην κορυφή αυτού του τεράστιου σωρού τοποθετείται το ομοίωμα του Ιούδα. Πρόκειται για ένα ανδρείκελο κατασκευασμένο από παλιά ρούχα, γεμισμένο με άχυρα και, συχνά, με εύφλεκτα υλικά ή κροτίδες για να προκαλείται μεγαλύτερη εντύπωση κατά την καύση.
Μια ιδιαίτερη λεπτομέρεια που συναντάμε κυρίως στην Ανατολική Κρήτη (Λασίθι) είναι η χρήση του Αζώγυρου (αναγυρίς). Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Ιούδας κρεμάστηκε από ένα τέτοιο δέντρο, το οποίο λέγεται ότι από τότε αναδύει μια δυσάρεστη οσμή ως «κατάρα» για την προδοσία. Γι’ αυτό, οι πιστοί φροντίζουν να υπάρχει πάντα ένα κλαδί αζώγυρου μέσα στη φωτιά.
Η Νύχτα της Λαμπρής: Φως και «Μπαλωθιές»
Με το πρώτο «Χριστός Ανέστη» από τα χείλη του ιερέα, η Φουνάρα παραδίδεται στις φλόγες. Η νύχτα γίνεται μέρα και το ομοίωμα του προδότη καταστρέφεται μέσα σε λίγα λεπτά, συμβολίζοντας την αποδοκιμασία της προδοσίας και τον θρίαμβο του καλού πάνω στο κακό.
Το θέαμα συμπληρώνεται από τις παραδοσιακές μπαλωθιές (πυροβολισμούς στον αέρα), που παρά τις απαγορεύσεις και τις συστάσεις των αρχών, παραμένουν αναπόσπαστο κομμάτι της κρητικής ανδρειοσύνης και του εορτασμού της χαράς. Στις πόλεις, η παράδοση αυτή αντικαθίσταται από εντυπωσιακά πυροτεχνήματα που στολίζουν τον κρητικό ουρανό.
Πέρα από το Θέαμα: Ο Βαθύς Συμβολισμός
Για τον Κρητικό, η Φουνάρα δεν είναι απλώς μια φωτιά. Είναι μια πράξη κάθαρσης. Παλαιότερα, υπήρχε το έθιμο της «μικρής φουνάρας» στις αυλές των σπιτιών, όπου οι νοικοκύρηδες έκαιγαν τον «δικό τους Ιούδα», ξορκίζοντας έτσι τους εχθρούς, τις ασθένειες και την κακοτυχία του σπιτιού.
Σήμερα, το έθιμο παραμένει ένας ισχυρός συνεκτικός δεσμός για την κοινότητα. Φέρνει κοντά τους νέους, διατηρεί την επαφή με το παρελθόν και αποτελεί πόλο έλξης για χιλιάδες επισκέπτες που θέλουν να βιώσουν το Πάσχα στην πιο αυθεντική και «εκρηκτική» του μορφή.
