Η Ευρώπη βρίσκεται για άλλη μια φορά αντιμέτωπη με τον εφιάλτη της ενεργειακής ανασφάλειας. Οι ραγδαίες γεωπολιτικές εξελίξεις και η κλιμάκωση της σύρραξης στο Ιράν έχουν δημιουργήσει ένα νέο, εκρηκτικό κοκτέιλ στις διεθνείς αγορές, εκτινάσσοντας τις τιμές της ενέργειας σε δυσθεώρητα ύψη. Τα επίσημα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά και δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού: από την έναρξη του πολέμου, το κόστος των ενεργειακών εισαγωγών για την Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη αυξηθεί κατά το ιλιγγιώδες ποσό των 24 δισεκατομμυρίων ευρώ. Το γεγονός αυτό απειλεί ευθέως την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας, αλλά, κυρίως, την επιβίωση των ευάλωτων νοικοκυριών και των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Σε αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε στις 22 Απριλίου στη δημοσίευση της νέας, φιλόδοξης δέσμης μέτρων «AccelerateEU». Το νέο αυτό πακέτο, το οποίο έρχεται να διαδεχθεί και να εμβαθύνει τους στόχους του REPowerEU, αποτελεί την κεντρική ευρωπαϊκή στρατηγική για την ταχύτερη δυνατή απεξάρτηση από τα πανάκριβα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Οι βασικοί πυλώνες του «AccelerateEU» είναι σαφείς: επιθετικός εξηλεκτρισμός όλων των τομέων της οικονομίας, ριζική εξοικονόμηση ενέργειας και μαζική ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ). Ωστόσο, το μεγάλο στοίχημα είναι πώς αυτή η μετάβαση δεν θα αφήσει κανέναν πολίτη πίσω.
Μέσα από το πρίσμα αυτών των καταιγιστικών ευρωπαϊκών εξελίξεων, μια ευρεία και ισχυρή συμμαχία περιβαλλοντικών οργανώσεων και υφιστάμενων ενεργειακών κοινοτήτων προχώρησε σε μια κομβική παρέμβαση προς την ελληνική κυβέρνηση. Οι φορείς κατέθεσαν έναν πλήρως τεκμηριωμένο οδικό χάρτη επτά σημείων, με στόχο να μετατραπούν οι Ενεργειακές Κοινότητες στο βασικό όπλο αναχαίτισης της κρίσης και προστασίας των Ελλήνων καταναλωτών.
Η Ενεργειακή Δημοκρατία ως Ασπίδα Προστασίας με Όφελος 1.100 ευρώ
Η σημασία των Ενεργειακών Κοινοτήτων υπερβαίνει την απλή παραγωγή «πράσινης» μεγαβατώρας· αποτελεί ζήτημα κοινωνικής συνοχής. Σύμφωνα με το Σχέδιο Δράσης για την Οικονομικά Προσιτή Ενέργεια (Action Plan for Affordable Energy) που είχε εκπονήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2025, η συλλογική αυτοπαραγωγή και κατανάλωση ενέργειας κρύβει τεράστια οικονομικά οφέλη. Υπολογίζεται τεχνοκρατικά ότι ένα μέσο νοικοκυριό που συμμετέχει ενεργά σε μια τέτοια κοινότητα μπορεί να δει τον ετήσιο προϋπολογισμό του να ελαφρύνεται έως και κατά 1.100 ευρώ. Σε μια εποχή έντονων πληθωριστικών πιέσεων, αυτό το ποσό είναι καθοριστικό. Παράλληλα, οι κοινότητες αυτές αποτελούν το «κλειδί» για να καμφθούν οι τοπικές αντιδράσεις απέναντι στην εγκατάσταση μεγάλων σταθμών ΑΠΕ, καθώς οι ίδιοι οι κάτοικοι γίνονται συμμέτοχοι και άμεσοι ωφελούμενοι της επένδυσης.
Η Ανατομία του Σχεδίου των 7 Σημείων για την Ελλάδα
Οι συνυπογράφοντες φορείς εντοπίζουν τα δομικά προβλήματα που κρατούν τις ελληνικές ενεργειακές κοινότητες σε στασιμότητα και προτείνουν ριζικές, άμεσα εφαρμόσιμες λύσεις σε 7 άξονες:
1. Γενναία Οικονομική Στήριξη μέσω ΕΣΠΑ
Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ίδρυση μιας κοινότητας είναι η συγκέντρωση του αρχικού κεφαλαίου. Οι φορείς απαιτούν την άμεση προκήρυξη ενός ειδικού προγράμματος από το ΕΣΠΑ, με προϋπολογισμό 100 εκατομμυρίων ευρώ. Ο στόχος είναι απολύτως μετρήσιμος: η χρηματοδότηση αυτή θα μπορούσε να καλύψει τις πιεστικές ενεργειακές ανάγκες 75.000 πολιτών, αλλά και εκατοντάδων Δήμων που δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στα λειτουργικά τους έξοδα (π.χ. φωτισμός, αντλιοστάσια, σχολεία).
2. Ηλεκτρικός Χώρος και Άρση του Αδειοδοτικού Γολγοθά
Η έλλειψη διαθέσιμου ηλεκτρικού χώρου στα δίκτυα του ΔΕΔΔΗΕ καθιστά τα περισσότερα σχέδια ανεδαφικά. Το μανιφέστο των φορέων ζητά τη ρητή δέσμευση 2 Gigawatt (GW) χωρητικότητας στο δίκτυο, τα οποία θα διατεθούν αποκλειστικά για έργα συλλογικής ιδιοκατανάλωσης. Επιπροσθέτως, κρίνεται απολύτως αναγκαία η ένταξη των κοινοτικών έργων στην ανώτατη κατηγορία προτεραιότητας (Κατηγορία Α) κατά την εξέταση των αιτήσεων σύνδεσης.
3. Πλήρης Ενεργοποίηση του Virtual Net Billing και Metering
Η μετάβαση στο νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο απαιτεί ευελιξία. Ζητείται η άμεση, απρόσκοπτη λειτουργία του Εικονικού Ενεργειακού Συμψηφισμού (Virtual Net Billing), ο οποίος επιτρέπει στις κοινότητες να αποκομίζουν οικονομική αξία από την ενέργεια που παράγουν μακριά από τον τόπο κατανάλωσης. Ταυτόχρονα, είναι ζωτικής σημασίας να αρθούν τα διοικητικά προσκόμματα στην εφαρμογή του Virtual Net Metering (ταυτοχρονισμένος ενεργειακός συμψηφισμός), το οποίο αποτελεί σανίδα σωτηρίας κυρίως για τα ευάλωτα νοικοκυριά που βρίσκονται στα όρια της ενεργειακής φτώχειας.
4. Συνέργειες με το Πρόγραμμα «Εξοικονομώ»
Η παραγωγή καθαρής ενέργειας χάνει την αξία της αν καταναλώνεται σε ενεργοβόρα, μη μονωμένα κτίρια. Το σχέδιο προτείνει τη θεσμική διασύνδεση των ενεργειακών κοινοτήτων με προγράμματα όπως το «Εξοικονομώ», προωθώντας συμμετοχικές ανακαινίσεις κτιρίων μεγάλης κλίμακας. Έτσι, επιτυγχάνεται διπλό όφελος: αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και ανάπτυξη έξυπνης ευελιξίας στη ζήτηση.
5. Ίδρυση Κέντρων Εξυπηρέτησης (One Stop Shops)
Η πολυνομία και η γραφειοκρατία λειτουργούν αποτρεπτικά. Προτείνεται η άμεση δημιουργία και στελέχωση περιφερειακών κέντρων υποστήριξης «Μιας Στάσης». Αυτά τα κέντρα, σε στενή συνεργασία με το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών και Εξοικονόμησης Ενέργειας (ΚΑΠΕ) και εξειδικευμένους φορείς της Κοινωνίας των Πολιτών, θα αναλάβουν την πλήρη καθοδήγηση των πολιτών από την αρχική ιδέα μέχρι την τελική σύνδεση του έργου.
6. Καινοτόμος Εθνικός Χρηματοδοτικός Μηχανισμός
Για να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα του εγχειρήματος σε βάθος χρόνου, απαιτείται η δημιουργία ενός εθνικού ανακυκλούμενου ταμείου (revolving fund). Αυτό το εργαλείο θα λειτουργεί συνδυαστικά, παρέχοντας εγγυήσεις και δάνεια με ευνοϊκούς όρους, κινητοποιώντας με αυτόν τον τρόπο τα αποταμιευτικά κεφάλαια των ίδιων των πολιτών για τοπικές πράσινες επενδύσεις.
7. Θέσπιση Δεσμευτικών Στόχων για το 2030
Η αβεβαιότητα σκοτώνει την επένδυση. Η Πολιτεία οφείλει να νομοθετήσει ένα σαφές, ολιστικό πλαίσιο, θέτοντας έναν συγκεκριμένο και ποσοτικοποιημένο εθνικό στόχο εγκατεστημένης ισχύος αποκλειστικά από ενεργειακές κοινότητες μέχρι το 2030. Η κίνηση αυτή θα πρέπει να βρίσκεται σε απόλυτη ευθυγράμμιση με τις επιταγές του ευρωπαϊκού πακέτου “Citizens Energy Package”.
Η Επόμενη Μέρα
Συνοψίζοντας το πολιτικό και κοινωνικό στίγμα αυτής της κρίσιμης παρέμβασης, η δήλωση του κ. Χρήστου Βρεττού, Υπεύθυνου Πολιτικής της Electra Energy, συμπυκνώνει τη φιλοσοφία της πρότασης:
«Η παραγωγή καθαρής ενέργειας οφείλει να συμβαδίζει με τη δραστική μείωση της ζήτησης. Οι ενεργειακές κοινότητες δεν είναι απλώς ένα τεχνικό εργαλείο, αλλά μια δομική λύση που διασφαλίζει ότι η αξία της ενέργειας παραμένει και επανεπενδύεται στις τοπικές κοινωνίες, καταπολεμώντας οριστικά την ενεργειακή φτώχεια.»
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η μετάβαση προς ένα βιώσιμο ενεργειακό μέλλον απαιτεί γενναίες πολιτικές αποφάσεις. Το σχέδιο “AccelerateEU” προσφέρει το ευρωπαϊκό οπλοστάσιο, όμως η εφαρμογή του επαφίεται στην πολιτική βούληση του Μεγάρου Μαξίμου και του αρμόδιου Υπουργείου Ενέργειας.
