Η ελληνική γεωργία διέρχεται μία από τις κρισιμότερες καμπές της σύγχρονης ιστορίας της. Με την κλιματική αλλαγή να απειλεί ευθέως την παραγωγή, το κόστος των εισροών να παραμένει σε δυσθεώρητα ύψη και τις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις να αποτελούν τροχοπέδη δεκαετιών, η ανάγκη για ριζικές τομές είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Σε αυτό το ρευστό και απαιτητικό σκηνικό, ο Υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Μαργαρίτης Σχοινάς, επέλεξε το βήμα του Συμβουλίου Υπουργών Γεωργίας και Αλιείας (AGRIFISH) της Ευρωπαϊκής Ένωσης για να ανακοινώσει έναν νέο, συνολικό οδικό χάρτη για τον πρωτογενή τομέα.
Μέσα από μια προσεκτικά σχεδιασμένη στρατηγική, ο κ. Σχοινάς παρουσίασε ένα πλέγμα αποφάσεων που στοχεύουν στην άμεση ενίσχυση της ρευστότητας, την επίλυση χρόνιων παθογενειών, αλλά και την αναδιάταξη των εθνικών πόρων. Η προσέγγισή του, βαθιά πραγματιστική και ταυτόχρονα τολμηρή, καταδεικνύει την πρόθεση της ηγεσίας να αναλάβει το πολιτικό κόστος προκειμένου να διασφαλίσει τη βιωσιμότητα της βασικής γεωργικής παραγωγής της χώρας.
Η «ανάσταση» του συστήματος πληρωμών και η ένεση των 1,1 δισ. ευρώ
Το μείζον πρόβλημα που ταλανίζει τον αγροτικό κόσμο τα τελευταία χρόνια δεν είναι άλλο από τις καθυστερήσεις, τα συστημικά λάθη και την αδιαφάνεια στην καταβολή των άμεσων ενισχύσεων. Η δήλωση του Μαργαρίτη Σχοινά ότι «φέτος πληρώσαμε 1,1 δισεκατομμύρια ευρώ στους Έλληνες αγρότες χάρη στο νέο σύστημα», δεν αποτελεί απλώς μια οικονομική εξαγγελία, αλλά μια σαφή προσπάθεια επαναθεμελίωσης της εμπιστοσύνης μεταξύ του κράτους και των παραγωγών.
Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, η εξυγίανση του συστήματος δεν είναι απλώς μια εθνική προτεραιότητα, αλλά μια αυστηρή ευρωπαϊκή επιταγή. Η αναφορά του Υπουργού στην παροχή «τεχνικής βοήθειας από την Κομισιόν τις επόμενες εβδομάδες» είναι κομβικής σημασίας. Υποδηλώνει ότι οι Βρυξέλλες παρακολουθούν στενά τη διαδικασία προσαρμογής της Ελλάδας στα αυστηρά λογιστικά και ελεγκτικά πρότυπα της νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ). Η στενή συνεργασία με τις ευρωπαϊκές αρχές αποτελεί εγγύηση διαφάνειας, θωρακίζοντας τη χώρα από τον κίνδυνο μελλοντικών προστίμων και καταλογισμών.
Παράλληλα, ο προγραμματισμός για την καταβολή ενός ανάλογου ποσού μέχρι το τέλος του τρέχοντος έτους, αποτελεί ένα κολοσσιαίο οικονομικό μέγεθος. Η διοχέτευση συνολικά πάνω από 2 δισεκατομμυρίων ευρώ στην πραγματική αγροτική οικονομία μέσα σε ένα έτος, αναμένεται να αποτελέσει τον βασικό πυλώνα επιβίωσης για δεκάδες χιλιάδες εκμεταλλεύσεις που ασφυκτιούν από την έλλειψη ρευστότητας.
Ασπίδα 61 εκατ. ευρώ απέναντι στην πληθωριστική κρίση των λιπασμάτων
Η γεωπολιτική αστάθεια έχει μετατρέψει τα αγροεφόδια, και ειδικότερα τα λιπάσματα, σε είδος πολυτελείας. Η αδυναμία πολλών παραγωγών να λιπάνουν επαρκώς τις καλλιέργειές τους δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: μειωμένες αποδόσεις, χαμηλότερα εισοδήματα και, τελικά, άμεση απειλή για την εθνική επισιτιστική ασφάλεια.
Αναγνωρίζοντας αυτή την ασύμμετρη απειλή, ο Μαργαρίτης Σχοινάς προχώρησε στη δέσμευση ενός νέου, στοχευμένου πακέτου στήριξης ύψους 61 εκατομμυρίων ευρώ. Η χρηματοδοτική αρχιτεκτονική του μέτρου είναι ιδιαίτερα ευφυής, καθώς επιτυγχάνει μέγιστη μόχλευση πόρων: τα 21 εκατομμύρια ευρώ προέρχονται από ευρωπαϊκά κονδύλια (ως μέτρο έκτακτης στήριξης), ενώ το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης εξασφάλισε επιπλέον 40 εκατομμύρια ευρώ από τον εθνικό προϋπολογισμό.
Αυτή η παρέμβαση δεν λειτουργεί απλώς ως προσωρινό επίδομα, αλλά ως στρατηγικό «ανάχωμα» που επιτρέπει στον Έλληνα αγρότη να παραμείνει ανταγωνιστικός στη δύσκολη γεωπολιτική συγκυρία. Διασφαλίζει ότι η σπορά και η καλλιεργητική φροντίδα δεν θα εγκαταλειφθούν λόγω απαγορευτικού κόστους.
Τίτλοι ιδιοκτησίας: Ο Σχοινάς κόβει τον Γόρδιο Δεσμό των δημόσιων γαιών
Ίσως η πιο δομική, μεταρρυθμιστική και ιστορικά κρίσιμη εξαγγελία του Υπουργού αφορά την οριστική διευθέτηση του καθεστώτος των δημόσιων γαιών. Όπως εύστοχα επισήμανε ο ίδιος, πρόκειται για μια «ιστορική εκκρεμότητα». Επί δεκαετίες, χιλιάδες αγρότες σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια βρίσκονταν σε καθεστώς απόλυτης ιδιοκτησιακής αβεβαιότητας. Καλλιεργούσαν εκτάσεις που τους είχαν παραχωρηθεί άτυπα, αναδασωτέες ή με προσωρινά παραχωρητήρια από το κράτος μετά από παλαιότερες αναδασμούς, χωρίς ωστόσο να διαθέτουν νόμιμους και οριστικούς τίτλους.
Αυτή η ομηρία προκαλούσε ανυπολόγιστη οικονομική ζημία. Χωρίς νόμιμους τίτλους (συμβόλαια), οι παραγωγοί δεν μπορούσαν να εντάξουν τα συγκεκριμένα αγροτεμάχια σε προσοδοφόρα ευρωπαϊκά προγράμματα (όπως τα Σχέδια Βελτίωσης ή το πρόγραμμα Νέων Αγροτών), αδυνατούσαν να τα χρησιμοποιήσουν ως εμπράγματη ασφάλεια για τραπεζικό δανεισμό και αντιμετώπιζαν νομικά κωλύματα στη μεταβίβασή τους στα παιδιά τους.
Η απόφαση της ηγεσίας του Υπουργείου να δώσει «το δικαίωμα να οριστικοποιήσουν ρυθμιστικά αυτές τις καταστάσεις, να γίνουν κύριοι της γης που καλλιεργούσαν για τόσα χρόνια», αποτελεί μια τομή τεράστιου βεληνεκούς. Αν και οι ακριβείς νομικές λεπτομέρειες και οι προϋποθέσεις νομιμοποίησης αναμένεται να εξειδικευτούν το επόμενο διάστημα, η πολιτική βούληση είναι πλέον δεδομένη. Η κίνηση αυτή αναμένεται να απελευθερώσει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ σε ανεκμετάλλευτη υπεραξία γης, μετατρέποντας τους αγρότες από άτυπους χρήστες σε πραγματικούς, νόμιμους επιχειρηματίες της γης.
Επενδύσεις 80 εκατ. ευρώ στο νερό και η αποκέντρωση στους Δήμους
Με τη λειψυδρία να έχει λάβει διαστάσεις εθνικής κρίσης επιδρώντας καταστροφικά σε περιοχές υψηλής παραγωγικότητας όπως η Θεσσαλία, η Πελοπόννησος και η Κρήτη, η διαχείριση των υδάτινων πόρων δεν χωρά άλλες καθυστερήσεις. Ο Μαργαρίτης Σχοινάς ανακοίνωσε ένα εμπροσθοβαρές πρόγραμμα 80 εκατομμυρίων ευρώ για μικρά αρδευτικά έργα.
Το ενδιαφέρον και καινοτόμο στοιχείο αυτής της πολιτικής είναι η ριζική αλλαγή μοντέλου υλοποίησης. Αντί το Υπουργείο να εγκλωβιστεί στον σχεδιασμό φαραωνικών έργων (όπως τα μεγάλα φράγματα που απαιτούν δεκαετίες ωρίμανσης), παραδίδει τη διαχείριση των πόρων αυτών στους κατά τόπους Δήμους. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα τις μικρο-ανάγκες κάθε περιοχής (μικρές λιμνοδεξαμενές, αντλιοστάσια, εκσυγχρονισμός τοπικών δικτύων άρδευσης). Αυτή η αποκέντρωση εξασφαλίζει ευελιξία, ταχύτητα δημοπράτησης και άμεσα, μετρήσιμα αποτελέσματα στον αγρό.
Η δύσκολη αλήθεια: Η θυσία της βιολογικής κτηνοτροφίας
Η βαθιά ερευνητική δημοσιογραφία, ωστόσο, οφείλει να φωτίζει όλες τις πτυχές των κυβερνητικών αποφάσεων. Πώς βρέθηκαν, σε ένα ασφυκτικό δημοσιονομικό περιβάλλον, αυτά τα 80 εκατομμύρια ευρώ για τα αρδευτικά έργα;
Όπως παραδέχθηκε με αξιοσημείωτη πολιτική ειλικρίνεια ο κ. Σχοινάς, οι πόροι αυτοί «εξοικονομήθηκαν από την παύση των πληρωμών στα βιολογικά προϊόντα κτηνοτροφίας και μελισσοκομίας». Εδώ αποτυπώνεται το σκληρό πρόσωπο της πολιτικής διαχείρισης: η ανάγκη να επιλεγεί το «μείζον» έναντι του «σημαντικού».
Πρόκειται για μια απόφαση υψηλού πολιτικού και κοινωνικού ρίσκου. Η ηγεσία του Υπουργείου έκρινε ότι οι πιεστικές ανάγκες για νερό που αφορούν την επιβίωση του συνόλου των καλλιεργειών, έχουν απόλυτη προτεραιότητα. Ωστόσο, η διακοπή της χρηματοδότησης για τους βιοκαλλιεργητές και τους μελισσοκόμους συνιστά ένα βαρύ πλήγμα. Οι συγκεκριμένοι κλάδοι, που έχουν επενδύσει σημαντικά κεφάλαια στην πιστοποίηση και στις βιώσιμες πρακτικές, βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με ένα τεράστιο κενό ρευστότητας. Παράλληλα, δημιουργείται ένα δομικό παράδοξο σε σχέση με την ευρωπαϊκή στρατηγική “Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο” (Farm to Fork), η οποία θεωρητικά ενθαρρύνει τη μετάβαση στη βιολογική παραγωγή. Η απόφαση αυτή είναι βέβαιο ότι θα πυροδοτήσει έντονες αντιδράσεις από τις διεπαγγελματικές οργανώσεις των κτηνοτρόφων και των μελισσοκόμων, οι οποίες βλέπουν τον οικονομικό τους προγραμματισμό να ανατρέπεται εν μία νυκτί.
Μια κληρονομιά σε εξέλιξη
Η παρέμβαση του Μαργαρίτη Σχοινά στο Συμβούλιο Υπουργών Γεωργίας της Ε.Ε. συνιστά μια κομβική στιγμή για την εθνική αγροτική πολιτική. Ο Υπουργός παρουσίασε ένα συγκροτημένο, ρεαλιστικό σχέδιο που αγγίζει τον πυρήνα των προβλημάτων της ελληνικής υπαίθρου.
Το ξεμπλοκάρισμα 1,1 δισ. ευρώ μέσω του νέου συστήματος, η οικονομική θωράκιση έναντι της κρίσης των λιπασμάτων και, προπαντός, η ιστορική νομιμοποίηση των δημόσιων γαιών, καταγράφονται ως αδιαμφισβήτητες επιτυχίες που φέρουν τη σφραγίδα του. Την ίδια στιγμή, η ανακατανομή 80 εκατ. ευρώ από τα βιολογικά προς τα αρδευτικά έργα, αποδεικνύει ότι δεν διστάζει να πάρει δύσκολες, μη δημοφιλείς αποφάσεις όταν διακυβεύεται το ευρύτερο καλό του πρωτογενούς τομέα.
Η πρόκληση, πλέον, μεταφέρεται στο πεδίο της υλοποίησης. Το κράτος, ο ΟΠΕΚΕΠΕ και η Τοπική Αυτοδιοίκηση καλούνται να κινηθούν με τις ταχύτητες που επιβάλλει η συγκυρία, ώστε το όραμα και οι πόροι που εξασφάλισε η ηγεσία του Υπουργείου να μεταφραστούν σε πραγματική, μετρήσιμη ανάπτυξη στο χωράφι και τον στάβλο του Έλληνα παραγωγού.
