Το ζήτημα της διαχείρισης των υδάτινων πόρων σε συνθήκες εντεινόμενης κλιματικής κρίσης αποτελεί ένα από τα κρισιμότερα στοιχήματα για το μέλλον της χώρας. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση επιχειρεί να “λύσει” το πρόβλημα μέσω του νέου νομοσχεδίου του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, όχι μόνο δεν καθησυχάζει, αλλά πυροδοτεί έναν πρωτοφανή «πόλεμο» με τις τοπικές κοινωνίες. Οι πληροφορίες και οι αναλύσεις που έρχονται στο φως της δημοσιότητας, σκιαγραφούν ένα σχέδιο βίαιης, άνωθεν επιβολής που παραδίδει τον έλεγχο του νερού σε κεντρικούς υπερ-φορείς, αφαιρώντας τον από την τοπική αυτοδιοίκηση.
Το αφήγημα του Υπουργείου, υπό τον Σταύρο Παπασταύρου, κάνει λόγο για εξορθολογισμό, αντιμετώπιση της λειψυδρίας και οικονομική εξυγίανση. Όμως, μια πιο προσεκτική δημοσιογραφική και πολιτική ανάγνωση του σχεδίου νόμου αποκαλύπτει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα: έναν άκρατο κυβερνητικό συγκεντρωτισμό, εργαλειοποίηση των οικονομικών αδιεξόδων των δήμων και τον ορατό κίνδυνο μετατροπής του νερού από δημόσιο, κοινωνικό αγαθό σε ακριβό εμπόρευμα.
Ο συγκεντρωτισμός κάτω από τον μανδύα της μεταρρύθμισης
Ο πυρήνας του νομοσχεδίου προβλέπει την πρωτοφανή χωρική επέκταση της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ πέραν των παραδοσιακών τους ορίων. Η ΕΥΔΑΠ προορίζεται να “απορροφήσει” τις αρμοδιότητες και τα δίκτυα όμορων νομών, όπως η Βοιωτία, η Κορινθία και η Φωκίδα, ενώ αντίστοιχα η ΕΥΑΘ επεκτείνει τα πλοκάμια της στη Χαλκιδική και ενδεχομένως σε άλλες περιοχές της Κεντρικής Μακεδονίας. Για την υπόλοιπη Ελλάδα, το σχέδιο προβλέπει τη βίαιη συγχώνευση των Δημοτικών Επιχειρήσεων Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ) σε μεγαλύτερα, περιφερειακά σχήματα.
Η κυβέρνηση επιχειρηματολογεί ότι τα μεγαλύτερα εταιρικά σχήματα θα έχουν καλύτερη πιστοληπτική ικανότητα και διαχειριστική επάρκεια για να αντλήσουν ευρωπαϊκούς πόρους. Ωστόσο, η αλήθεια που επιμελώς αποκρύπτεται είναι ότι η συγκέντρωση υπεξουσιών σε δύο κρατικά/εταιρικά μονοπώλια, τα οποία μάλιστα είναι εισηγμένα στο Χρηματιστήριο με γνώμονα και το κέρδος των μετόχων, αποκόπτει τον πολίτη από τον έλεγχο των τοπικών του πόρων. Πρόκειται για μια αυταρχική προσέγγιση που αγνοεί τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής. Οι δήμοι χάνουν τα περιουσιακά τους στοιχεία, τις υποδομές που έχουν πληρώσει επί δεκαετίες οι δημότες, χωρίς ουσιαστική συναίνεση.
Η οικονομική ασφυξία των ΔΕΥΑ ως κυβερνητικό άλλοθι
Ένα από τα κύρια επιχειρήματα του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας είναι τα υπέρογκα χρέη των ΔΕΥΑ, τα οποία συνολικά υπολογίζεται ότι αγγίζουν τα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, κυρίως προς τη ΔΕΗ και άλλους παρόχους ενέργειας. Το χρέος αυτό, σύμφωνα με την κυβέρνηση, καθιστά τις δημοτικές επιχειρήσεις μη βιώσιμες και, συνεπώς, τις οδηγεί αναπόφευκτα στη συγχώνευση ή την απορρόφηση.
Αυτό που το κυβερνητικό επιτελείο “ξεχνά” να αναφέρει, είναι ο δικός του ρόλος στη δημιουργία αυτής της ασφυξίας. Κατά τη διάρκεια της πρόσφατης, σφοδρής ενεργειακής κρίσης, το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας για τις αντλιοστάσια των ΔΕΥΑ εκτοξεύτηκε κατά εκατοντάδες ποσοστιαίες μονάδες. Η κυβέρνηση επέλεξε συνειδητά να μην επιδοτήσει επαρκώς τις ενεργειακές ανάγκες των δημοτικών επιχειρήσεων ύδρευσης, όπως έπραξε με άλλους κλάδους της οικονομίας. Αποτέλεσμα; Οι ΔΕΥΑ αναγκάστηκαν να συσσωρεύσουν χρέη προκειμένου να μην μετακυλίσουν άμεσα το τεράστιο ενεργειακό κόστος στους λογαριασμούς των πολιτών. Τώρα, η κυβέρνηση χρησιμοποιεί αυτό το ίδιο χρέος, το οποίο η ίδια άφησε να γιγαντωθεί, ως στρατηγικό άλλοθι για να επιβάλει τον συγκεντρωτικό της σχεδιασμό και να υφαρπάξει τη διαχείριση των υδάτων.
Το μέτωπο με την τοπική αυτοδιοίκηση και η “υφαρπαγή” πόρων
Η αντίδραση της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) και των κατά τόπους δημάρχων δεν είναι τυχαία, ούτε αποτελεί μια απλή συντεχνιακή γκρίνια. Ο «πόλεμος για το νερό» βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, καθώς η τοπική αυτοδιοίκηση νιώθει ότι δέχεται μια άνευ προηγουμένου θεσμική και περιουσιακή αφαίμαξη.
Οι δήμαρχοι καταγγέλλουν ορθώς ότι η κατάργηση των τοπικών ΔΕΥΑ αποτελεί κατάφωρη παραβίαση της συνταγματικά κατοχυρωμένης διοικητικής αυτοτέλειας των δήμων. Το να αποφασίζει ένα διευθυντήριο στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη για την τιμολογιακή πολιτική, τα έργα συντήρησης και τις προτεραιότητες υδροδότησης ενός απομακρυσμένου δήμου στη Φωκίδα ή στη Χαλκιδική, είναι μια πρακτική που μυρίζει περασμένες, σκοτεινές δεκαετίες γραφειοκρατικού κράτους. Επιπλέον, το νομοσχέδιο δημιουργεί σοβαρά ερωτηματικά για το τι θα συμβεί με το προσωπικό των ΔΕΥΑ, τα συσσωρευμένα ανείσπρακτα υπόλοιπα, αλλά και τα δάνεια που είχαν λάβει οι δήμοι για τα έργα υποδομής.
Ο ρόλος της ΡΑΑΕΥ και οι φόβοι για κρυφή ιδιωτικοποίηση
Πίσω από τις νομοθετικές ρυθμίσεις κρύβεται ένας ευρύτερος σχεδιασμός που τρομάζει τους καταναλωτές. Η υπαγωγή του ελέγχου και της τιμολόγησης του νερού στη Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ) έστρωσε το έδαφος. Όταν ένα δημόσιο, κοινωνικό αγαθό αντιμετωπίζεται με καθαρά αγοραίους, ρυθμιστικούς όρους, ο δρόμος για την έμμεση ή άμεση εμπορευματοποίησή του έχει ήδη ανοίξει.
Η κυβέρνηση διαρρηγνύει τα ιμάτιά της ότι το νερό παραμένει υπό δημόσιο έλεγχο, υπακούοντας και στις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) που μπλόκαραν την έξοδο ΕΥΔΑΠ/ΕΥΑΘ από τον κρατικό έλεγχο. Όμως, η πραγματικότητα της αγοράς είναι αδυσώπητη. Μεγαλύτερα εταιρικά σχήματα, με αυστηρούς στόχους κερδοφορίας και ανάκτησης κόστους, συνοδευόμενα από την επέκταση των Συμπράξεων Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) για τα έργα αφαλάτωσης, φραγμάτων και δικτύων, συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου το ιδιωτικό κεφάλαιο θα κάνει κουμάντο στην καθημερινή λειτουργία.
Το κόστος της «μεταρρύθμισης» στους λογαριασμούς των πολιτών
Το τελικό και πιο κρίσιμο ερώτημα αφορά την τσέπη του μέσου καταναλωτή. Η επέκταση της ΕΥΔΑΠ, της ΕΥΑΘ και η δημιουργία των νέων, γιγαντιαίων περιφερειακών ΔΕΥΑ, δεν θα γίνει αναίμακτα. Η ανάγκη απόσβεσης των χρεών και υλοποίησης νέων επενδύσεων αναμένεται να μετακυλιστεί στους λογαριασμούς των νοικοκυριών, των αγροτών και των επιχειρήσεων.
Είναι εξαιρετικά πιθανό, υπό το πρόσχημα της ευρωπαϊκής οδηγίας για την ανάκτηση του κόστους των υπηρεσιών ύδατος και της «τιμολόγησης με βάση τη σπανιότητα» (λόγω λειψυδρίας), να δούμε κατακόρυφες αυξήσεις στα τιμολόγια. Μια κυβέρνηση που αρέσκεται να ρίχνει τα βάρη στον καταναλωτή, όπως περίτρανα απέδειξε με τους λογαριασμούς του ηλεκτρικού ρεύματος, δεν προσφέρει καμία ουσιαστική εγγύηση ότι το νερό θα παραμείνει καθολικά και φθηνά προσβάσιμο.
Το νομοσχέδιο για την αναδιάρθρωση του υδάτινου χάρτη της Ελλάδας δεν είναι η προοδευτική, σωτήρια παρέμβαση που ευαγγελίζεται το κυβερνητικό επιτελείο. Είναι μια πολιτική πράξη ισχύος που αγνοεί την τοπική αυτοδιοίκηση, προωθεί αμφίβολου αποτελέσματος συγχωνεύσεις και ανοίγει την κερκόπορτα για σημαντικές ανατιμήσεις. Το νερό είναι ζωή, δεν είναι απλό εμπόρευμα σε δείκτες χαρτοφυλακίων. Και όσο η κυβέρνηση επιμένει να το αντιμετωπίζει με αυτούς τους όρους, ο «πόλεμος» με τους δήμους και τους πολίτες δεν θα τελειώσει, αλλά μόλις αρχίζει.
