Η εθνική τραγωδία που γράφτηκε με τον πιο μελανό τρόπο στις ράγες των Τεμπών το βράδυ της 28ης Φεβρουαρίου 2023, συνιστά ένα βαθύ συλλογικό τραύμα που θα στοιχειώνει για δεκαετίες την ελληνική κοινωνία. Ο ανείπωτος πόνος των οικογενειών που έχασαν εντελώς άδικα τους ανθρώπους τους, αλλά και ο καθημερινός, σιωπηλός αγώνας των δεκάδων τραυματιών να επανέλθουν σε μια υποτυπώδη κανονικότητα, είναι καταστάσεις που δεν μπορούν να απαλειφθούν από καμία κρατική απόφαση και καμία αποζημίωση. Ωστόσο, στο πλαίσιο ενός σύγχρονου κράτους δικαίου, η Πολιτεία έχει την απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση να σταθεί στο ύψος των τραγικών περιστάσεων. Οφείλει, πρωτίστως, να αποφεύγει να προσθέτει επιπλέον θεσμικά και γραφειοκρατικά βάρη σε ανθρώπους που ήδη σηκώνουν έναν ασήκωτο σταυρό.
Σε αυτήν ακριβώς την κατεύθυνση, το Υπουργικό Συμβούλιο προχώρησε σε μια απόφαση σταθμό, διαμορφώνοντας ένα νέο, ανθρώπινο θεσμικό παράδειγμα για το πώς το ελληνικό κράτος οφείλει να αντιμετωπίζει τα θύματα μεγάλων εθνικών καταστροφών. Με αποκλειστικό γνώμονα τον σεβασμό στον ανθρώπινο πόνο και την ταχεία απονομή της Δικαιοσύνης, το Ελληνικό Δημόσιο αποφάσισε να αλλάξει ριζικά τη νομική και ηθική του στάση απέναντι στους πληγέντες των Τεμπών.
Η Εισήγηση Πιερρακάκη – Κυρανάκη και το Τέλος του Νομικού Παραλόγου
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ και την ενδελεχή έρευνα του govnews.gr, το Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε ομόφωνα την κοινή εισήγηση που κατέθεσαν ο Υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Κυριάκος Πιερρακάκης, και ο Αναπληρωτής Υπουργός Υποδομών και Μεταφορών, Κωνσταντίνος Κυρανάκης. Η κεντρική φιλοσοφία της κομβικής αυτής εισήγησης αφορά τον επίσημο χαρακτηρισμό του σιδηροδρομικού δυστυχήματος των Τεμπών ως «υπόθεσης ιδιαίτερης κοινωνικής σημασίας».
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος αυτής της αλλαγής, πρέπει να δούμε τι ίσχυε μέχρι σήμερα. Στην ελληνική νομική πραγματικότητα, το Ελληνικό Δημόσιο, εκπροσωπούμενο από το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους (ΝΣΚ) και ως αυστηρός θεματοφύλακας του κρατικού προϋπολογισμού, έχει την πάγια και νομοθετημένη υποχρέωση να εξαντλεί κάθε διαθέσιμο ένδικο μέσο εναντίον δικαστικών αποφάσεων που του επιβάλλουν την καταβολή χρηματικών αποζημιώσεων. Αυτό, πρακτικά, σήμαινε ότι το κράτος, λειτουργώντας με μια ψυχρή, λογιστική λογική, ασκούσε συστηματικά εφέσεις και αναιρέσεις μέχρι τον Άρειο Πάγο ή το Συμβούλιο της Επικρατείας, σέρνοντας τα ήδη συντετριμμένα θύματα σε πολύχρονους δικαστικούς αγώνες που συχνά ξεπερνούσαν τη δεκαετία.
Με τη νέα, γενναία ρύθμιση, αυτή η επώδυνη και απάνθρωπη διαδικασία τερματίζεται οριστικά. Το Δημόσιο δεν θα ασκεί πλέον κανένα ένδικο μέσο από τους φορείς της Κεντρικής Κυβέρνησης στις σχετικές δικαστικές υποθέσεις που αφορούν το δυστύχημα.
Τι Σημαίνει Πρακτικά η Παραίτηση από τα Ένδικα Μέσα
Η ιστορική αυτή απόφαση αφορά ευθέως και αποκλειστικά τις αποζημιώσεις που επιδικάζονται πρωτοδίκως από τα αστικά και διοικητικά δικαστήρια στους συγγενείς των θυμάτων για την ανυπολόγιστη ψυχική οδύνη που υπέστησαν λόγω της απώλειας των αγαπημένων τους προσώπων, καθώς και για την ηθική βλάβη και τις σωματικές βλάβες που υπέστησαν οι δεκάδες τραυματίες επιβάτες της αμαξοστοιχίας.
Τα βασικά σημεία της απόφασης επικεντρώνονται στα εξής:
-
Άμεση εκτέλεση αποφάσεων: Οι αποφάσεις των πρωτοβάθμιων δικαστηρίων καθίστανται άμεσα εκτελεστές χωρίς την καθυστέρηση ετών που συνεπάγεται μια έφεση.
-
Παραίτηση από εκκρεμότητες: Αξίζει να τονιστεί ιδιαίτερα ότι το κράτος όχι μόνο δεσμεύεται να μην ασκήσει νέα ένδικα μέσα στο μέλλον, αλλά θα παραιτηθεί και από όσα έχουν ήδη ασκηθεί ή βρίσκονται σε εκκρεμότητα, κλείνοντας άμεσα τον φάκελο της αντιδικίας.
-
Τέλος της ταλαιπωρίας: Ο προφανής και αδιαπραγμάτευτος στόχος είναι να μην παρατείνονται στο διηνεκές οι δικαστικές διαδικασίες, βάζοντας φρένο στη λεγόμενη «δευτερογενή θυματοποίηση» (secondary victimization) των ανθρώπων που επλήγησαν.
Το Προηγούμενο σε Μάτι και Μάνδρα
Η συγκεκριμένη κατεύθυνση, όσο και αν αποτελεί τομή για τα ελληνικά δεδομένα, δεν είναι ένας αιφνιδιαστικός επικοινωνιακός ελιγμός, αλλά η υλοποίηση μιας συγκροτημένης πολιτικής βούλησης που χτίζεται βήμα-βήμα τα τελευταία χρόνια.
«Η Πολιτεία δεν νοείται να λειτουργεί ως τιμωρός ή ως στυγνός λογιστής απέναντι στους πολίτες της, ειδικά όταν η ίδια έχει μερίδιο ευθύνης σε τραγωδίες που συγκλόνισαν το πανελλήνιο.»
Όπως είχε ήδη προαναγγελθεί το προηγούμενο διάστημα από τον Υπουργό Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Κυριάκο Πιερρακάκη, η κίνηση αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη και σταθερή προσπάθεια της Πολιτείας να στηρίζει ουσιαστικά όσους βρέθηκαν αντιμέτωποι με ασύμμετρες καταστροφές. Δεν πρόκειται για την πρώτη φορά που το κράτος επιδεικνύει παρόμοια αντανακλαστικά ενσυναίσθησης. Στο ίδιο ακριβώς πνεύμα είχαν κινηθεί και οι αντίστοιχες κυβερνητικές αποφάσεις για τις φονικές πυρκαγιές στο Μάτι (το καλοκαίρι του 2018) και τις καταστροφικές πλημμύρες στη Μάνδρα Αττικής.
Σε εκείνες τις περιπτώσεις, ο στόχος ήταν και πάλι να περιοριστεί η δικαστική ομηρία των πληγέντων. Επιπλέον, όπως αναφέρουν καλά πληροφορημένες πηγές στο govnews.gr, η στάση αυτή είχε ήδη διαφανεί και στην περίπτωση των Τεμπών: για τις πρώτες αποφάσεις αποζημιώσεων που είχαν εκδικαστεί πρόσφατα, το Δημόσιο είχε επιλέξει να αποσυρθεί εγκαίρως από το δικαίωμα άσκησης αναίρεσης. Η κίνηση εκείνη υλοποιήθηκε κατόπιν παρότρυνσης και άμεσης παρέμβασης του Αναπληρωτή Υπουργού Υποδομών και Μεταφορών, Κωνσταντίνου Κυρανάκη, ανοίγοντας τον δρόμο για τη σημερινή καθολική ρύθμιση.
Ο Νέος Νόμος-Πλαίσιο του Κωστή Χατζηδάκη
Η πραγματική είδηση, ωστόσο, βρίσκεται στη μετάβαση από τις κατά περίπτωση (ad hoc) υπουργικές παρεμβάσεις, σε μια μόνιμη και νομικά θωρακισμένη διαδικασία. Αυτό το κρίσιμο βήμα υλοποιήθηκε μέσω του νέου νόμου-πλαισίου που εισήγαγε πρόσφατα ο Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, Κωστής Χατζηδάκης, και ο οποίος ψηφίστηκε από τη Βουλή.
Μέχρι πρότινος, η γραφειοκρατία επικαλούνταν τη νομοθεσία περί προστασίας της δημόσιας περιουσίας για να δικαιολογήσει τον ανελέητο δικαστικό πόλεμο εναντίον των θυμάτων. Ο νέος νόμος δημιουργεί επιτέλους τον απαραίτητο «διάδρομο ασφαλείας», επιτρέποντας στο Υπουργικό Συμβούλιο να χαρακτηρίζει συγκεκριμένες υποθέσεις ως εξαιρετικής κοινωνικής βαρύτητας. Βάσει αυτού του νόμου, το Ελληνικό Δημόσιο μπορεί πλέον απολύτως νόμιμα, διάφανα και με την υπογραφή του ανώτατου κυβερνητικού οργάνου, να παραιτείται από διεκδικήσεις ή εφέσεις όταν διακυβεύονται υπέρτερα ηθικά και κοινωνικά αγαθά. Πρόκειται για μια κολοσσιαία τομή στο διοικητικό δίκαιο της χώρας.
Η Επόμενη Μέρα για τη Δικαιοσύνη και την Κοινωνία
Η σημασία αυτής της απόφασης είναι πολυεπίπεδη. Αφενός, διασφαλίζεται στην πράξη η ταχύτερη απονομή της Δικαιοσύνης. Εκατοντάδες δικόγραφα, εφέσεις και αναιρέσεις δεν θα στοιβαχτούν στα συρτάρια των Εφετείων και του Αρείου Πάγου, επιτρέποντας στους δικαστές να εστιάσουν στο ποινικό σκέλος της υπόθεσης (που είναι και το πλέον κρίσιμο για την απόδοση των ποινικών ευθυνών), ενώ οι οικογένειες θα λάβουν τις νόμιμες αστικές αποζημιώσεις τους χωρίς εξοντωτικές χρονοτριβές.
Αφετέρου, επιτυγχάνεται η αποφυγή περαιτέρω συναισθηματικής και οικονομικής αφαίμαξης για τις οικογένειες των 57 θυμάτων και των τραυματιών. Είναι απολύτως σαφές ότι καμία χρηματική αποζημίωση, όσο υψηλή κι αν είναι, δεν πρόκειται να φέρει πίσω τις ζωές που χάθηκαν στα συντρίμμια, ούτε να εξαγοράσει την ψυχική οδύνη μιας μάνας που έχασε το παιδί της. Το πένθος δεν κοστολογείται σε δικαστικές αίθουσες.
Όμως, το ελάχιστο που οφείλει ένα σύγχρονο, ευρωπαϊκό κράτος δικαίου είναι να μην μετατρέπεται σε απρόσωπο αντίδικο των ίδιων του των πολιτών. Με την απόφαση αυτή, το Υπουργικό Συμβούλιο στέλνει ένα καθαρό και αδιαπραγμάτευτο μήνυμα: το κράτος διαθέτει ιστορική μνήμη, αναγνωρίζει τις διαχρονικές παθογένειές του και, πάνω απ’ όλα, αρχίζει να επιδεικνύει τη δέουσα θεσμική ενσυναίσθηση. Η τραγωδία των Τεμπών αλλάζει οριστικά τον νομικό χάρτη της χώρας, προσφέροντας όχι λύτρωση, καθώς αυτή περνά μέσα από την πλήρη απόδοση των ποινικών ευθυνών, αλλά τον ελάχιστο, απαραίτητο σεβασμό απέναντι στην ανθρώπινη ζωή.
