Σε μια κρίσιμη συγκυρία, όπου οι μακροοικονομικοί δείκτες της χώρας αποσπούν διαρκώς τα εύσημα των διεθνών οίκων αξιολόγησης, αλλά οι πολίτες συνεχίζουν να δοκιμάζονται σκληρά στα ράφια των σούπερ μάρκετ και στην αγορά στέγης, η συζήτηση για την κατεύθυνση της οικονομικής πολιτικής αποκτά υπαρξιακό χαρακτήρα. Το σαφές στίγμα των κυβερνητικών προθέσεων, αλλά και των στενών ορίων που θέτει το ευρωπαϊκό περιβάλλον, έδωσε ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, κατά τη διάρκεια μιας αναλυτικής συζήτησης με τον Europe Editor των Financial Times, Ben Hall, στο πλαίσιο του συνεδρίου «Energy Transition Summit: East Med & Southeast Europe».
Οι τοποθετήσεις του πρωθυπουργού ανέδειξαν το βασικό και πλέον σύνθετο δίλημμα της τρέχουσας διακυβέρνησης: από τη μία πλευρά, η αδήριτη ανάγκη διαφύλαξης ενός μακροοικονομικού «θαύματος» έπειτα από μια υπερδεκαετή, καταστροφική κρίση, και από την άλλη, η ωμή πραγματικότητα ενός κόστους ζωής που απειλεί ευθέως την κοινωνική συνοχή.
Η ειρωνεία της κρίσης και το «παράδοξο» των πλεονασμάτων
Η Ελλάδα βιώνει σήμερα μια συνθήκη που πριν από μία δεκαετία θα φάνταζε απολύτως ουτοπική. Όπως τόνισε ο πρωθυπουργός, η χώρα διαθέτει πλέον καθαρό δημοσιονομικό περιθώριο, καταγράφοντας σταθερά και ισχυρά πρωτογενή πλεονάσματα. Αποτελεί, μάλιστα, ένα από τα μόλις πέντε ευρωπαϊκά κράτη που κατάφεραν να πετύχουν και να εδραιώσουν αυτόν τον στόχο.
Ο κ. Μητσοτάκης ανέδειξε μια ενδιαφέρουσα, ιστορική ειρωνεία: οι χώρες που βίωσαν τις βαθύτερες και πιο επώδυνες κρίσεις, είναι ακριβώς αυτές που σήμερα παρουσιάζουν τις πιο αξιόπιστες δημοσιονομικές επιδόσεις, έχοντας προφανώς διδαχθεί από τα σφάλματα του παρελθόντος. Ωστόσο, έσπευσε να προσγειώσει άμεσα τις προσδοκίες, υπογραμμίζοντας ρεαλιστικά πως αυτό το εθνικό δημοσιονομικό περιθώριο δεν είναι σε καμία περίπτωση απεριόριστο.
Εδώ ακριβώς εγείρεται η πρώτη, ουσιαστική κριτική προσέγγιση: η παραγωγή πρωτογενών πλεονασμάτων σημαίνει, πρακτικά, ότι το κράτος εισπράττει συστηματικά περισσότερα από όσα ξοδεύει, γεγονός που οφείλεται εν πολλοίς και στα αυξημένα έσοδα από τους έμμεσους φόρους (ΦΠΑ) λόγω του πληθωρισμού. Εφόσον, λοιπόν, οι πολίτες επωμίστηκαν το βαρύτατο κόστος της εξυγίανσης, πότε και πώς θα μεταφραστεί αυτή η δημοσιονομική υπεραπόδοση σε ουσιαστική, μόνιμη ανακούφιση της καθημερινότητάς τους;
Το κόστος ζωής ως η απόλυτη πολιτική απειλή
Ο πρωθυπουργός επέλεξε συνειδητά να μην εξωραΐσει την κατάσταση. Παραδέχθηκε ανοιχτά, με έντονο πολιτικό πραγματισμό, ότι το μείζον πρόβλημα που καλούνται να διαχειριστούν οι σημερινές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και προφανώς η ελληνική είναι το δυσβάσταχτο, μη προσιτό κόστος ζωής.
Αποδομώντας εν μέρει το αποστειρωμένο αφήγημα των τεχνοκρατών των Βρυξελλών, εξήγησε ότι η συζήτηση για την «ανταγωνιστικότητα» από μόνη της δεν αρκεί, εάν δεν λειτουργεί ως όχημα για την κοινωνική ευημερία. Η εξίσωση που έθεσε είναι ξεκάθαρη: η παραγωγικότητα και ο δημοσιονομικός χώρος αποτελούν τα απαραίτητα εργαλεία για να επιτευχθεί ο τελικός στόχος, που δεν είναι άλλος από τις ουσιαστικές αυξήσεις των μισθών. Προέβη, μάλιστα, σε μια αφοπλιστική πολιτική παραδοχή: εάν δεν τιθασευτεί το πρόβλημα της ακρίβειας, όλες οι εν ενεργεία κυβερνήσεις θα βρεθούν μοιραία αντιμέτωπες με τη λαϊκή οργή.
Παρά ταύτα, η κυβερνητική στρατηγική παραμένει δέσμια της δικής της αυτοσυγκράτησης. Ο κ. Μητσοτάκης επέμεινε ότι τα όποια μέτρα εφαρμόζονται οφείλουν να είναι αποκλειστικά «στοχευμένα και προσωρινά», ώστε να μην αναζωπυρώσουν τον πληθωρισμό. Η αγορά και τα συνδικάτα, όμως, αντιτείνουν δικαίως ότι η ακρίβεια, ειδικά στα είδη πρώτης ανάγκης και στη στέγαση, έχει αποκτήσει πλέον μόνιμα, δομικά χαρακτηριστικά. Τα προσωρινά επιδόματα (pass) αδυνατούν να αναπληρώσουν τη συσσωρευμένη απώλεια της αγοραστικής δύναμης, η οποία απαιτεί πλέον ρηξικέλευθες, θεσμικές παρεμβάσεις απέναντι στα ολιγοπώλια.
Το ευρωπαϊκό πλαίσιο: «δεν θα παίξουμε με τη σταθερότητα»
Απέναντι στην αυξανόμενη κοινωνική πίεση για παροχές, το Μέγαρο Μαξίμου προτάσσει ως ασπίδα τους νέους ευρωπαϊκούς κανονισμούς. Όπως εξήγησε με έμφαση ο κ. Μητσοτάκης στον Ben Hall, η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής είναι το εξαιρετικά αυστηρό δημοσιονομικό πλαίσιο.
Η «παγίδα» κρύβεται στα νέα όρια αύξησης των καθαρών πρωτογενών δαπανών. Ανεξάρτητα από το ύψος του πλεονάσματος που παράγει η οικονομία, το κράτος απαγορεύεται ρητά να το δαπανήσει κατά το δοκούν. Οι κανόνες του νέου Συμφώνου Σταθερότητας είναι σχεδιασμένοι για να αποτρέψουν τον εκτροχιασμό, αλλά συχνά λειτουργούν ως τροχοπέδη για δημόσιες επενδύσεις που θα ανακούφιζαν την κοινωνία. «Θα τηρήσω τους κανόνες», διεμήνυσε κατηγορηματικά ο πρωθυπουργός, τονίζοντας ότι η δημοσιονομική σταθερότητα συνιστά τη σπουδαιότερη πολιτική και οικονομική παρακαταθήκη (legacy) της διακυβέρνησής του.
Το ιστορικό ρεκόρ του χρέους και οι επόμενες γενιές
Το απόλυτο, αδιαπραγμάτευτο επιχείρημα του πρωθυπουργού για την υπεράσπιση αυτής της αυστηρής πολιτικής είναι η ιστορική αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους. Με μια μείωση που ξεπερνά τις 60 ποσοστιαίες μονάδες, η Ελλάδα καταγράφει επίσημα την ταχύτερη συρρίκνωση χρέους στην καταγεγραμμένη ιστορία όλων των χωρών του ΟΟΣΑ.
Το αποτέλεσμα είναι άκρως εμβληματικό: η χώρα μας ετοιμάζεται να παραδώσει οριστικά, πιθανότατα στο τέλος του έτους, τον θλιβερό τίτλο της «πιο χρεωμένης χώρας της Ευρώπης». Για τον Κυριάκο Μητσοτάκη, αυτή η εξέλιξη δεν είναι απλώς ένα στατιστικό ή λογιστικό επίτευγμα. Αποτελεί μια ιερή, ηθική υποχρέωση απέναντι στις επόμενες γενιές των Ελλήνων, ξεκαθαρίζοντας σε όλους τους τόνους ότι η κυβέρνηση δεν προτίθεται να ρισκάρει αυτή την κατάκτηση στον βωμό του πρόσκαιρου πολιτικού κόστους.
Η τοποθέτηση του πρωθυπουργού στο συνέδριο των Financial Times σκιαγραφεί το προφίλ ενός ηγέτη απόλυτα προσηλωμένου στην οικονομική ορθοδοξία, ο οποίος διαθέτει μεν επίγνωση των πολιτικών κινδύνων που γεννά η ακρίβεια, αλλά αρνείται να παρεκκλίνει από τον στόχο. Ο άθλος της μείωσης του χρέους αποτελεί, αναντίρρητα, ένα ιστορικό επίτευγμα που θωρακίζει τη χώρα. Το μεγάλο, ωστόσο, εθνικό και πολιτικό στοίχημα παραμένει μετέωρο: η σπουδαία αυτή παρακαταθήκη για το μέλλον οφείλει να συνοδευτεί από άμεσα μέτρα ανακούφισης, ώστε να μην οικοδομηθεί πάνω στην οικονομική και ψυχολογική εξουθένωση της σημερινής γενιάς, η οποία καλείται να επιβιώσει μέσα σε μια ανελέητη κρίση κόστους διαβίωσης.
