Τα ιστορικά Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας δεν αποτελούν απλώς ένα αρχιτεκτονικό συγκρότημα του Μεσοπολέμου· είναι ένα ζωντανό μνημείο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, συνυφασμένο με την προσφυγιά της Μικράς Ασίας και τη συλλογική μνήμη της πρωτεύουσας. Ωστόσο, για περισσότερα από 25 χρόνια, η Πολιτεία επέτρεψε τη σταδιακή τους παρακμή. Σήμερα, το συγκρότημα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας σφοδρής αντιπαράθεσης, η οποία συχνά τροφοδοτείται από παραπληροφόρηση. Αναλαμβάνοντας πρωτοβουλία για να ξεκαθαρίσει το τοπίο, η Περιφέρεια Αττικής παρουσιάζει το οριστικό σχέδιο ανάπλασης, επιχειρώντας να βάλει τέλος σε έναν κύκλο διαρκούς τοξικότητας και αναβολών.
Μέσα από ένα αναλυτικό βίντεο διάρκειας πεντέμισι λεπτών, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «9 Ψέματα και αλήθειες για τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας», ο Περιφερειάρχης Αττικής, Νίκος Χαρδαλιάς, επιχειρεί τη θεσμική αποδόμηση των ανυπόστατων σεναρίων.
Το τέλος των σεναρίων: Κοινωνικό πρόσημο έναντι real estate
Το βασικότερο ίσως σημείο τριβής γύρω από τα Προσφυγικά ήταν η έντονη φημολογία που κυκλοφορούσε σε συλλογικότητες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η οποία ήθελε το συγκρότημα να παραδίδεται σε ιδιωτικά συμφέροντα, με σκοπό τη μετατροπή του σε πολυτελείς κατοικίες (gentrification) ή boutique ξενοδοχεία. Σύμφωνα με τις επίσημες, δεσμευτικές δηλώσεις της Περιφέρειας, η αλήθεια βρίσκεται στον αντίποδα: το έργο υπηρετεί έναν αμιγώς δημόσιο και κοινωνικό σκοπό.
Τα Προσφυγικά δεν θα κατεδαφιστούν και δεν θα εμπορευματοποιηθούν. Αντιθέτως, ανακατασκευάζονται προκειμένου να λειτουργήσουν ως σύγχρονες κοινωνικές κατοικίες. Το πλέον αξιοσημείωτο σκέλος του σχεδιασμού είναι η δημιουργία ενός ξενώνα φιλοξενίας αποκλειστικά για τους συνοδούς των καρκινοπαθών ασθενών που νοσηλεύονται στο γειτονικό Αντικαρκινικό Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας». Η παρέμβαση αυτή έρχεται να θεραπεύσει μια τεράστια κοινωνική πληγή, καθώς εκατοντάδες οικογένειες από την επαρχία εξαντλούνται οικονομικά καταβάλλοντας υπέρογκα ποσά για διαμονή στην Αθήνα, καθ’ όλη τη διάρκεια των πολύμηνων θεραπειών των οικείων τους.
Αποδομώντας τους μύθους: Η μέριμνα για τους σημερινούς διαμένοντες
Στο επίκεντρο της πολεμικής βρέθηκε η τύχη των ανθρώπων που διαβιούν σήμερα στα κτίρια. Η διοίκηση της Περιφέρειας κατηγοριοποίησε και απάντησε στα επιχειρήματα αυτά ένα προς ένα.
Πρώτον και κύριον, διαψεύδεται ρητά ο ισχυρισμός ότι η Περιφέρεια θα δημιουργήσει «νέους άστεγους». Οι σημερινοί διαμένοντες δεν αντιμετωπίζονται ως «αόρατοι». Όπως αναφέρεται, το κράτος περνά «από την εγκατάλειψη στη μέριμνα», διασφαλίζοντας ότι κανένας άνθρωπος δεν θα βρεθεί στον δρόμο. Μάλιστα, η Περιφέρεια ξεκαθαρίζει ότι δεν θα υπάρξει αποκλεισμός των σημερινών ενοίκων από τις νέες, ανακαινισμένες κατοικίες, εφόσον βεβαίως τηρηθούν αυστηρά, διαφανή και κοινωνικά κριτήρια, αφήνοντας εκτός διαδικασίας τις πελατειακές σχέσεις και τη λογική του ρουσφετιού.
Παράλληλα, θίγεται ένα ζήτημα που αποτελεί θεσμικό παράδοξο: Η Πολιτεία αγνοεί μέχρι σήμερα πόσοι και ποιοι ακριβώς κατοικούν στα Προσφυγικά. Αυτή η άτυπη χρήση των κτιρίων, η οποία στερείται βασικών κανόνων υγιεινής και στατικής ασφάλειας, δεν μπορεί να θεωρείται «κοινωνική λύση».
Η ψηφιακή πλατφόρμα και ο ρόλος της διαβούλευσης
Για να αντιμετωπιστεί το έλλειμμα δεδομένων και να ανοίξει ένας ουσιαστικός δίαυλος επικοινωνίας, η Περιφέρεια Αττικής ενεργοποίησε σήμερα Δευτέρα 22 Ιουνίου μια ειδική ψηφιακή πλατφόρμα (frontidaprosf.attica.gov.gr). Σε αυτήν την πύλη, η οποία θα παραμείνει ενεργή έως και την Κυριακή 19 Ιουλίου, καλούνται οι σημερινοί κάτοικοι του συγκροτήματος να καταχωρήσουν τα στοιχεία και τα αιτήματά τους.
Η κίνηση αυτή είναι στρατηγικής σημασίας. Αφενός, δημιουργεί για πρώτη φορά μια επίσημη χαρτογράφηση των πραγματικών κοινωνικών αναγκών στον χώρο (καταγραφή ευάλωτων ατόμων, οικογενειών, αστέγων). Αφετέρου, η πλατφόρμα δίνει βήμα σε συλλογικότητες, επιστημονικούς φορείς και μεμονωμένους πολίτες να καταθέσουν τις προτάσεις τους, μεταφέροντας τη συζήτηση από τον δρόμο και τις θεωρίες συνωμοσίας, στο πεδίο του δομημένου διαλόγου.
Αρχιτεκτονική διάσωση και το τέλος της αδράνειας
Απαντώντας στις ανησυχίες περί αλλοίωσης του μνημείου (αποτελεί δείγμα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής Μπάουχαους), τονίζεται ότι η ανάπλαση δεν είναι απλώς εγκεκριμένη από το Υπουργείο Πολιτισμού, αλλά αποτελεί τη μοναδική σανίδα σωτηρίας για τα κτίρια. Σκοπός είναι η ανάδειξη και αποκατάσταση της ιστορικής τους φυσιογνωμίας, και όχι η αρχιτεκτονική τους μετάλλαξη.
Η ανακοίνωση του κ. Χαρδαλιά κλείνει με ένα σαφές μήνυμα προς όσους αντιδρούν συστηματικά σε κάθε αλλαγή: «Η κοινωνική ευαισθησία δεν αποδεικνύεται με συνθήματα, απειλές και τοξικότητα. Η ευθύνη δεν είναι να φωνάζεις. Είναι να δίνεις πραγματικές λύσεις».
Η δημοσιογραφική αποτίμηση και η επόμενη ημέρα
Αναλύοντας το πλήρες φάσμα των εξαγγελιών, καθίσταται προφανές ότι η Περιφέρεια Αττικής επιχειρεί να επιλύσει έναν πολυετή «γόρδιο δεσμό». Η επιλογή της διατήρησης του δημόσιου χαρακτήρα των Προσφυγικών και η μετατροπή τους σε δομές κοινωνικής ωφέλειας, εναρμονίζεται πλήρως με τις βέλτιστες ευρωπαϊκές πρακτικές αστικής αναζωογόνησης (urban regeneration).
