Κάθε φορά που το ημερολόγιο γράφει Παρασκευή και 13, η συζήτηση ανάβει,είναι απλώς μια ακόμη μέρα ή κάτι… παραπάνω; Για πολλούς, η συγκεκριμένη ημερομηνία κουβαλά ένα άτυπο «στίγμα», ένα φορτίο φόβου που έχει ριζώσει βαθιά στη δυτική κουλτούρα.
Από θρύλους και θρησκευτικές παραδόσεις μέχρι ταινίες τρόμου και σύγχρονες φοβίες, η Παρασκευή και 13 έχει αποκτήσει τη φήμη της πιο «γρουσούζικης» ημέρας του χρόνου. Πόσο όμως βασίζεται αυτή η φήμη σε πραγματικά γεγονότα και πόσο σε συλλογικές αφηγήσεις;
Η ιστορική ρίζα της δεισιδαιμονίας
Πριν ακόμη συνδεθεί με την Παρασκευή, ο αριθμός 13 θεωρούνταν «προβληματικός». Το 12 συμβολίζει την πληρότητα, δώδεκα μήνες, δώδεκα ώρες, δώδεκα Απόστολοι. Το 13 έρχεται να «σπάσει» αυτή τη συμμετρία, δημιουργώντας την αίσθηση του ανολοκλήρωτου.
Η Παρασκευή, από την άλλη, συνδέθηκε με αρνητικά γεγονότα στη χριστιανική παράδοση, όπως η Σταύρωση. Στον Μυστικό Δείπνο, σύμφωνα με τον θρύλο, ο Ιούδας ήταν ο 13ος στο τραπέζι. Υπάρχουν ακόμη αφηγήσεις ότι η Εύα έδωσε το μήλο στον Αδάμ ημέρα Παρασκευή, αν και αυτό περισσότερο ανήκει στη σφαίρα του μύθου.
Η σύνδεση των δύο ημέρα και αριθμού φαίνεται να εδραιώθηκε κυρίως από τον 19ο αιώνα και μετά. Μέχρι τότε, η κακή φήμη τους δεν είχε «ενωθεί» σε μία ημερομηνία.
Η επιστήμη πίσω από τον φόβο
Η φοβία της Παρασκευής και 13 έχει και όνομα: paraskavedekatriaphobia. Η λέξη προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις Παρασκευή, δεκατρείς και φοβία.
Οι ειδικοί εξηγούν ότι το φαινόμενο βασίζεται κυρίως στην επιβεβαιωτική προκατάληψη. Όταν κάτι πάει στραβά εκείνη την ημέρα, το θυμόμαστε. Όταν όλα κυλούν ομαλά, το αγνοούμε. Το μυαλό επιλέγει τις «αποδείξεις» που ενισχύουν τον φόβο.
Δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία που να δείχνουν αύξηση ατυχημάτων ή δυστυχημάτων κάθε Παρασκευή και 13. Αντιθέτως, ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι γίνονται πιο προσεκτικοί, ακριβώς επειδή φοβούνται.
Από τη μυθολογία στο Χόλιγουντ
Η λαϊκή κουλτούρα ενίσχυσε σημαντικά τη φήμη της ημέρας. Η κινηματογραφική σειρά Friday the 13th καθιέρωσε την ημερομηνία ως συνώνυμο του τρόμου, με τον Τζέισον να γίνεται εμβληματική φιγούρα.
Στην Πληροφορική, μάλιστα, υπήρξε και ιός με την ονομασία Friday 13th, ο οποίος ενεργοποιούνταν όταν το σύστημα έδειχνε Παρασκευή και 13. Η τεχνολογία απέκτησε έτσι τη δική της… δεισιδαιμονική πινελιά.
Ακόμη και σε παλαιότερα λογοτεχνικά έργα, συναντά κανείς αναφορές σε «κακούς οιωνούς» που σχετίζονται με αριθμούς και ημέρες. Η ανάγκη του ανθρώπου να δίνει νόημα στο τυχαίο παραμένει διαχρονική.
Μια μέρα σαν όλες τις άλλες;
Η Παρασκευή και 13 δεν αλλάζει τους νόμους της φυσικής ούτε φέρνει αυτόματα ατυχία. Η δύναμή της είναι συμβολική. Ζει στη συλλογική φαντασία και τροφοδοτείται από ιστορίες που περνούν από γενιά σε γενιά.
Αν σήμερα είναι Παρασκευή και 13, το μόνο βέβαιο είναι ότι η ημέρα θα κυλήσει όπως την αφήσουμε να κυλήσει. Ο φόβος δεν κρύβεται στην ημερομηνία, αλλά στον τρόπο που τη βλέπουμε.
