Σε μια ιστορική συγκυρία όπου ο πλανήτης μοιάζει να φλέγεται από πολλαπλές, αλληλένδετες και διαρκώς κλιμακούμενες κρίσεις, η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα εγκλωβίζεται συχνά σε έναν επικίνδυνο, μικροπολιτικό επαρχιωτισμό. Την ώρα που η εγχώρια πολιτική σκηνή αναλώνεται σε εφήμερους τακτικισμούς και εσωστρεφείς αντιπαραθέσεις, οι παγκόσμιες τεκτονικές πλάκες μετατοπίζονται βίαια, αλλάζοντας οριστικά τον κόσμο όπως τον γνωρίζαμε τις τελευταίες δεκαετίες.
Αυτή ακριβώς την κρίσιμη και αγωνιώδη διάσταση ανέδειξε το ετήσιο συνέδριο του Κύκλου Ιδεών, σε συνεργασία με το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, υπό τον εξόχως επίκαιρο τίτλο «Εθνικό Σχέδιο Δράσης υπό συνθήκες παγκόσμιας αβεβαιότητας». Οι παρεμβάσεις του Ομότιμου Καθηγητή του ΕΚΠΑ και πρώην υπουργού, Τάσου Γιαννίτση, ενός προσώπου που διαχρονικά τολμά να πει αντιδημοφιλείς αλήθειες, καθώς και του επικεφαλής του Τμήματος Ασιατικών Σπουδών του ΙΔΟΣ, Πλάμεν Τόντσεφ, δεν αποτέλεσαν απλώς θεωρητικές ακαδημαϊκές αναλύσεις. Λειτούργησαν ως ένα σκληρό, ρεαλιστικό «καμπανάκι» αφύπνισης για την ευρωπαϊκή και, κυρίως, την ελληνική πολιτική ελίτ.
Το λάθος του «δέντρου» και οι αόρατες συνδέσεις των παγκόσμιων κρίσεων
Στη συζήτησή του με τη δημοσιογράφο Οντίν Λιναρδάτου, ο Τάσος Γιαννίτσης έθεσε τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων, εγκαλώντας τους σύγχρονους αναλυτές και τους πολιτικούς ηγέτες για μια πρωτοφανή «γεωπολιτική μυωπία». Η αποσπασματική ανάγνωση των γεγονότων, το να βλέπουμε, δηλαδή, το «δέντρο» της εκάστοτε τοπικής κρίσης και να χάνουμε το «δάσος» της συνολικής μακρο-εικόνας, οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε λανθασμένες, ίσως και μοιραίες, στρατηγικές αποφάσεις.
Όπως ορθά επεσήμανε ο πρώην υπουργός, βρισκόμαστε στον πυρήνα μιας βαθιάς, δομικής μετάβασης. Περνάμε από το γνώριμο μεταψυχροπολεμικό μοντέλο της γραμμικής παγκοσμιοποίησης σε ένα νέο, αχαρτογράφητο και πολυπολικό υπόδειγμα, το οποίο δεν έχει ακόμη αποκρυσταλλωθεί. Σε αυτό το νέο ρευστό σύστημα, τίποτα δεν είναι αποκομμένο. Οι αιματηρές συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή (με επίκεντρο τον ρόλο του Ιράν) δεν αποτελούν μεμονωμένα περιφερειακά επεισόδια. Αντιθέτως, λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία ενός παγκόσμιου αυταρχικού αναθεωρητισμού που δοκιμάζει τις αντοχές της Δύσης.
Ακόμη και φαινομενικά παράδοξες τοποθετήσεις ηγετών, όπως οι παλαιότερες αξιώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για την αγορά της Γροιλανδίας ή οι πιέσεις στον Καναδά, δεν είναι πολιτικές γραφικότητες, όπως συχνά παρουσιάζονται στα μέσα ενημέρωσης. Πρόκειται για απόλυτα ψυχρούς γεωστρατηγικούς υπολογισμούς που συνδέονται ευθέως με τον έλεγχο των νέων, κρίσιμων εμπορικών δρόμων και των τεράστιων κοιτασμάτων σπάνιων γαιών που αποκαλύπτει η υποχώρηση των πάγων εξαιτίας της κλιματικής κρίσης.
Το τέλος της ευρωπαϊκής αθωότητας και οι τρεις μοιραίες παραδοχές
Την αδυναμία της Δύσης, και ειδικότερα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να διαβάσει έγκαιρα αυτές τις τεκτονικές εξελίξεις υπογράμμισε με αφοπλιστική σαφήνεια και τεχνοκρατική επάρκεια ο Πλάμεν Τόντσεφ. Μέσα από τη διαδικτυακή του παρέμβαση, ο έγκριτος αναλυτής του ΙΔΟΣ περιέγραψε μια Ευρώπη που χάνει ραγδαία γεωπολιτικό έδαφος, συρρικνούμενη τόσο οικονομικά όσο και τεχνολογικά απέναντι στην αλματώδη, επιθετική άνοδο της Ασίας και ιδίως της Κίνας.
Η αυστηρή κριτική του αποδόμησε πλήρως το αφήγημα του εφησυχασμού των Βρυξελλών. Η μεταψυχροπολεμική στρατηγική ολόκληρης της ευρωπαϊκής ηπείρου χτίστηκε πάνω σε κινούμενη άμμο, βασιζόμενη σε «τρεις λάθος παραδοχές», οι οποίες πλέον έχουν καταρρεύσει παταγωδώς μπροστά στα μάτια μας:
-
Το φθηνό ρωσικό φυσικό αέριο: Η ψευδαίσθηση ότι το εμπόριο εξασφαλίζει την ειρήνη κατέρρευσε όταν η ενέργεια εργαλειοποιήθηκε ως ωμό γεωπολιτικό όπλο εκβιασμού από το Κρεμλίνο.
-
Η αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα προστασίας: Η ασφάλεια της Ευρώπης δεν θεωρείται πλέον δεδομένη εξωτερική παροχή, καθώς οι ΗΠΑ στρέφουν αναγκαστικά το γεωστρατηγικό τους βλέμμα στον Ειρηνικό Ωκεανό, ενώ ταυτόχρονα ταλανίζονται από έντονα, πρωτοφανή εσωτερικά προβλήματα πολιτικού διχασμού.
-
Η απρόσκοπτη πρόσβαση στις ασιατικές αγορές: Η ελεύθερη εμπορική επέκταση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας στην Ανατολή προσκρούει πλέον στον ασφυκτικό κινεζικό κρατικό καπιταλισμό και σε ένα νέο, επιθετικό κύμα παγκόσμιου προστατευτισμού.
Το συμπέρασμα είναι αμείλικτο: η Ευρώπη οφείλει να ξυπνήσει από τον γεωπολιτικό της λήθαργο. Η περίφημη «στρατηγική αυτονομία» δεν μπορεί πια να αποτελεί απλώς ένα ακαδημαϊκό ευχολόγιο στα πολυτελή συμπόσια των δεξαμενών σκέψης, αλλά ζήτημα υπαρξιακής επιβίωσης που απαιτεί άμεσο συντονισμό και τεράστιες οικονομικές θυσίες από τα κράτη-μέλη.
Η ελληνική αντίφαση: το όραμα της ανάπτυξης προσκρούει σε θεσμούς που νοσούν
Πού βρίσκεται όμως η Ελλάδα σε αυτή τη χαοτική, υπό διαμόρφωση νέα παγκόσμια σκακιέρα; Ως ένας μικρός, αλλά κρίσιμος γεωπολιτικός παίκτης στα ανατολικά σύνορα της Δύσης, η χώρα οφείλει πρωτίστως να επιβιώσει, κατανοώντας και προσαρμοζόμενη γρήγορα στα νέα σκληρά δεδομένα. Η διατήρηση του σταθερού και ιστορικού δόγματος «ανήκουμε στη Δύση» είναι αδιαπραγμάτευτη, όπως ανέφερε ο κ. Τόντσεφ, επισημαίνοντας ωστόσο ότι οι σχέσεις μας με αναθεωρητικές υπερδυνάμεις όπως η Κίνα πρέπει να διέπονται αυστηρά από το στενό εθνικό συμφέρον και όχι από οικονομικούς ευσεβείς πόθους.
Ωστόσο, η πιο σκληρή αλήθεια του συνεδρίου ειπώθηκε από τα χείλη του Τάσου Γιαννίτση όσον αφορά το εσωτερικό μέτωπο. Ο πρώην υπουργός διατύπωσε μια αυστηρή, δομική κριτική που συχνά η εκάστοτε πολιτική ηγεσία της χώρας προτιμά να κρύβει κάτω από το βολικό χαλί της βελτίωσης των μακροοικονομικών δεικτών: «Δεν μπορείς να περιμένεις ότι θα πετύχεις σοβαρή οικονομική ανάπτυξη, όταν έχεις ζητήματα θεσμών και διαφθοράς στη χώρα».
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η διαχρονική «αχίλλειος πτέρνα» του ελληνικού κράτους. Μπορεί η κυβέρνηση να πανηγυρίζει για την ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας και την αύξηση των εξαγωγών, όμως η πραγματική, βαθιά και βιώσιμη ανάπτυξη δεν πρόκειται να ριζώσει όσο το Κράτος Δικαίου χωλαίνει. Οι άμεσες ξένες επενδύσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας αποθαρρύνονται όταν η Δικαιοσύνη καθυστερεί απελπιστικά να εκδώσει αποφάσεις, όταν η πολύπλοκη γραφειοκρατία συντηρεί αδιαφανείς διαδικασίες και όταν η ενδημική διαφθορά νοθεύει τον υγιή ανταγωνισμό.
