Η δημόσια συζήτηση για την ενεργειακή μετάβαση και την ακρίβεια στην Ελλάδα έχει συχνά εγκλωβιστεί σε ρηχά, επικοινωνιακά αφηγήματα, παραβλέποντας τις βαθιές, δομικές στρεβλώσεις που κρατούν τις τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος σε εξοντωτικά επίπεδα για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Σε αυτό το θολό τοπίο, η πρόσφατη, εξαιρετικά στοχευμένη παρέμβαση του Παντελή Κάπρου, Ομότιμου Καθηγητή Ενεργειακής Οικονομίας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) και ενός εκ των πλέον κορυφαίων ενεργειακών αναλυτών της Ευρώπης, ήρθε να ταράξει τα λιμνάζοντα ύδατα της εγχώριας ενεργειακής πολιτικής.
Μιλώντας από το βήμα του ετήσιου συνεδρίου «Εθνικό Σχέδιο Δράσης υπό συνθήκες παγκόσμιας αβεβαιότητας», το οποίο συνδιοργάνωσαν ο Κύκλος Ιδεών και το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, ο κ. Κάπρος δεν περιορίστηκε σε ακαδημαϊκές διαπιστώσεις. Αντιθέτως, προχώρησε σε μια σκληρή, σχεδόν χειρουργική αποδόμηση των κυβερνητικών και ρυθμιστικών επιλογών των τελευταίων ετών, αναδεικνύοντας χωρίς περιστροφές τις πραγματικές αιτίες που κρατούν τη χώρα ενεργειακά και οικονομικά ευάλωτη.
H ευαλωτότητα στα ορυκτά καύσιμα και το ανεξήγητο φρένο μετά το 2023
Το σημείο εκκίνησης της ανάλυσης του καθηγητή ήταν η «τεράστια ευαλωτότητα» της Ελλάδας και ευρύτερα της Ευρώπης απέναντι στις διεθνείς γεωπολιτικές κρίσεις. Οι διαδοχικές αναφλέξεις, από τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία έως τη διαρκή αστάθεια στη Μέση Ανατολή, απέδειξαν με τον πιο επώδυνο τρόπο ότι η παραμικρή διαταραχή στην εφοδιαστική αλυσίδα των εισαγόμενων υδρογονανθράκων (και ειδικά του φυσικού αερίου) συμπαρασύρει βίαια την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας.
«Όταν σχεδιαστούν σωστά, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) είναι η λύση του μέλλοντος», ξεκαθάρισε ο κ. Κάπρος. Ωστόσο, η αυτονόητη αυτή διαπίστωση συνοδεύτηκε από μια εξαιρετικά αυστηρή κριτική για την πορεία της χώρας. Όπως χαρακτηριστικά κατήγγειλε, μετά το 2023, η Ελλάδα φαίνεται να εγκατέλειψε απότομα τη μέχρι τότε δυναμική και προωθητική της στάση απέναντι στην πράσινη ανάπτυξη.
Η πλέον ηχηρή καταγγελία του αφορούσε τον κομβικό τομέα της αποθήκευσης ενέργειας (μπαταρίες μεγάλης κλίμακας και συστήματα αντλησιοταμίευσης). «Στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία έχουν προχωρήσει. Στην Ελλάδα υπάρχει μεγάλη καθυστέρηση που δεν οφείλεται σε λάθος, αλλά σε άποψη», σημείωσε με ιδιαίτερο νόημα.
Η χρήση της λέξης «άποψη» υπονοεί ξεκάθαρα μια συνειδητή πολιτική, επιχειρηματική ή ρυθμιστική επιλογή να καθυστερήσει η ένταξη των μονάδων αποθήκευσης στο εθνικό σύστημα μεταφοράς. Πρόκειται για ένα ολέθριο φρένο, το οποίο μας οδήγησε στο σημερινό, εξοργιστικό φαινόμενο των τεράστιων «περικοπών» πράσινης ενέργειας. Επειδή δεν διαθέτουμε μπαταρίες για να αποθηκεύσουμε τη φθηνή και άφθονη περίσσεια της ηλιακής ενέργειας τα μεσημέρια, ο ΑΔΜΗΕ αναγκάζεται να την απορρίπτει, με αποτέλεσμα το βράδυ, όταν η ζήτηση κορυφώνεται, να καίμε πανάκριβο, εισαγόμενο φυσικό αέριο.
Oι μύθοι για τις ΑΠΕ, το ανύπαρκτο καρτέλ και το δομικό πρόβλημα
Στον δημόσιο διάλογο, έχει καλλιεργηθεί έντεχνα τα τελευταία χρόνια η λανθασμένη αντίληψη ότι η γενναία επιδότηση των ΑΠΕ στο παρελθόν ευθύνεται για τους φουσκωμένους λογαριασμούς των καταναλωτών σήμερα. Ο καθηγητής του ΕΜΠ απέρριψε κατηγορηματικά αυτό το δόγμα, επισημαίνοντας με απόλυτη βεβαιότητα: «Ποτέ δεν ζημιώθηκε το κράτος από τις επενδύσεις σε ΑΠΕ. Τα χρήματα ανακυκλώνονται, δεν υπάρχει κανένα απολύτως δημοσιονομικό πρόβλημα».
Αντίστοιχα προσγειωμένος και ρεαλιστής ήταν και στο εξίσου δημοφιλές αφήγημα περί λειτουργίας «καρτέλ» στην ελληνική αγορά ενέργειας, το οποίο αναπαράγεται συχνά από την αντιπολίτευση. Αποκλείοντας την ύπαρξη καρτέλ με την παραδοσιακή, νομική έννοια της κρυφής συνεννόησης τιμών, απέδωσε τις υπερβολικές χρεώσεις σε καθαρά δομικά αίτια. Το πρόβλημα, σύμφωνα με τον ίδιο, έγκειται στις στρεβλώσεις της ίδιας της αγοράς, όπως αυτή σχεδιάστηκε μέσω του ευρωπαϊκού Target Model, το οποίο στην Ελλάδα εφαρμόζεται με τρόπο που ευνοεί την κερδοσκοπία στη χονδρική. Ένα από τα θύματα αυτού του «ξαφνικού θανάτου» των μεταρρυθμίσεων, τόνισε, είναι οι μονάδες αποθήκευσης, τις οποίες χαρακτήρισε ως «το πιο βασικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε σήμερα».
Tο παράδοξο του χρηματιστηρίου και η σανίδα σωτηρίας των διμερών συμβολαίων
Εδώ ακριβώς εισάγεται η πιο κρίσιμη θεσμική και οικονομική πρόταση του κ. Κάπρου. Χαρακτήρισε ως απόλυτο «παράδοξο» το γεγονός ότι μια αγορά καθαρά κεφαλαιουχικής φύσης όπως είναι η παραγωγή ενέργειας από αιολικά και φωτοβολταϊκά πάρκα, όπου το 90% του κόστους είναι η αρχική επένδυση και το λειτουργικό κόστος είναι σχεδόν μηδενικό, εξαρτάται από τις ακραίες, ημερήσιες διακυμάνσεις μιας ασταθούς, βραχυπρόθεσμης χρηματιστηριακής αγοράς (της αγοράς Επόμενης Ημέρας).
Η ρεαλιστική λύση που προκρίνει, και η οποία εφαρμόζεται ήδη με τεράστια επιτυχία στις ώριμες ευρωπαϊκές αγορές (όπως η Ισπανία και οι σκανδιναβικές χώρες), είναι η μαζική οργάνωση διμερών συμβολαίων αγοραπωλησίας ενέργειας (PPAs – Power Purchase Agreements) με τη θεσμική στήριξη και τις εγγυήσεις του κράτους. Ένα τέτοιο σύστημα επιτρέπει σε μεγάλες βιομηχανίες, αλλά και σε παρόχους λιανικής, να «κλειδώνουν» φθηνές τιμές ρεύματος απευθείας από τους παραγωγούς ΑΠΕ για μια δεκαετία, απορροφώντας τους κραδασμούς από τα όποια γεωπολιτικά σοκ. Η απουσία ενός λειτουργικού, εγγυοδοτικού πλαισίου για τα διμερή συμβόλαια είναι αυτή που κρατά σήμερα την εγχώρια βιομηχανία όμηρο του ακριβού ρεύματος.
«Ο τομέας της ενέργειας στην Ελλάδα χρειάζεται μια σοβαρή μεταρρύθμιση. Έχει εγκαταλειφθεί ένα κομμάτι των μεταρρυθμίσεων και απορώ γιατί, γίνεται για γεωπολιτικούς λόγους με αιχμή τους υδρογονάνθρακες;», διερωτήθηκε ρητορικά ο καθηγητής. Είναι ένα αμείλικτο ερώτημα που πλανάται πλέον ανοιχτά: Μήπως η ανεξήγητη καθυστέρηση στην αποθήκευση και η απουσία κρατικής στήριξης στα PPAs εξυπηρετεί τελικά τη διατήρηση των μονάδων φυσικού αερίου σε επικερδή ρόλο απόλυτου ρυθμιστή της αγοράς;
H ηλεκτροκίνηση και ο πυρηνικός ρεαλισμός της Ευρώπης
Κλείνοντας την πολυεπίπεδη παρέμβασή του, ο Παντελής Κάπρος αναφέρθηκε στον κρίσιμο τομέα των μεταφορών, τασσόμενος αναφανδόν υπέρ της επιτάχυνσης της ηλεκτροκίνησης. Ανέδειξε ως άμεση προτεραιότητα τον εξηλεκτρισμό του στόλου των ταξί, υπογραμμίζοντας ότι η Πολιτεία έχει χρέος να εξασφαλίσει ένα αξιόπιστο, δημόσιο πρόγραμμα υποδομών φόρτισης, το οποίο σήμερα παραμένει αποσπασματικό και αναποτελεσματικό.
Ιδιαίτερη αίσθηση, τέλος, προκάλεσε η ευρωπαϊκή του οπτική για τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια εφοδιασμού. Αντιμετωπίζοντας το ζήτημα απολύτως τεχνοκρατικά και χωρίς ιδεοληψίες, ο καθηγητής κατέληξε ότι η ενεργειακή σταθερότητα της Ευρώπης στο μέλλον διασφαλίζεται αποκλειστικά μέσα από τον στρατηγικό συνδυασμό των ανανεώσιμων πηγών με την πυρηνική ενέργεια. Πρόκειται για μια διαπίστωση που, αν και αποτελεί διαχρονικό πολιτικό ταμπού για το ελληνικό σύστημα, κερδίζει ραγδαία έδαφος στα κέντρα αποφάσεων των Βρυξελλών.
Tο μήνυμα του Παντελή Κάπρου προς το αρμόδιο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας είναι σαφές και δεν επιδέχεται παρερμηνειών. Ο ενεργειακός τομέας δεν αντέχει άλλα ημίμετρα, ρυθμιστικά μπαλώματα ή προσωρινές επιδοτήσεις στους λογαριασμούς των πολιτών. Απαιτεί μια άμεση, σοβαρή δομική μεταρρύθμιση με τρεις κάθετους άξονες: μαζική προώθηση της αποθήκευσης (μπαταρίες), απεγκλωβισμό της λιανικής από την απόλυτη κυριαρχία του Χρηματιστηρίου Ενέργειας και πλήρη απελευθέρωση της αγοράς των διμερών συμβολαίων. Κάθε ημέρα αδράνειας μεταφράζεται πλέον σε εκατομμύρια ευρώ επιπλέον κόστους, τα οποία στραγγαλίζουν την εθνική οικονομία.
