Η ελληνική οικονομία διανύει αδιαμφισβήτητα μια ιστορική συγκυρία, έχοντας στη διάθεσή της ένα πρωτοφανές οπλοστάσιο ευρωπαϊκών και εθνικών πόρων. Τα αναλυτικά στοιχεία που παρουσίασε ο αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Νίκος Παπαθανάσης, κατά την καθιερωμένη τριμηνιαία συνέντευξη Τύπου για την πορεία των χρηματοδοτικών εργαλείων, αποτυπώνουν μια εικόνα απόλυτης λογιστικής και διαχειριστικής επιτυχίας. Το γεγονός ότι η απορρόφηση στο δανειακό σκέλος του Ταμείου Ανάκαμψης άγγιξε το 100% και η σταθερή πρωτιά της Ελλάδας στην απορρόφηση του ΕΣΠΑ 2021-2027 δεν αποτελούν αμελητέα επιτεύγματα για μια χώρα με βεβαρημένο γραφειοκρατικό παρελθόν.
Το κρίσιμο, στρατηγικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα δισεκατομμύρια ευρώ εγκρίνονται και συμβασιοποιούνται στα υπουργικά γραφεία, αλλά το πώς αυτά τα κεφάλαια διαχέονται στην πραγματική οικονομία, πώς αγγίζουν τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα (που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της χώρας) και εάν τελικά επαρκούν για να θεραπεύσουν τις δομικές, χρόνιες παθογένειες του παραγωγικού μας μοντέλου.
Η «χρυσή» εποχή του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων και η πρόκληση της πραγματικής ταχύτητας
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που δόθηκαν στη δημοσιότητα, η χώρα εκτελεί σήμερα το μεγαλύτερο Αναπτυξιακό Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων (ΑΠΔΕ) των τελευταίων 16 ετών, διαχειριζόμενη συνολικούς ετήσιους πόρους ύψους 16,7 δισ. ευρώ, με τον ρυθμό εκτέλεσης να κινείται ήδη στο 21,8%. Η πρόσφατη, ολιστική μεταρρύθμιση (Ν. 5140/2024) δείχνει σε πρώτο χρόνο να αποδίδει καρπούς, βελτιώνοντας το αναγκαίο τρίπτυχο «Ταχύτητα, Αποτελεσματικότητα, Διαφάνεια».
Παράλληλα, το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης (ΕΠΑ) 2026-2030, με προϋπολογισμό 16,6 δισ. ευρώ, έχει ενεργοποιηθεί πλήρως, ενώ διασφαλίστηκαν επιπλέον 5,8 δισ. ευρώ για την απρόσκοπτη ολοκλήρωση των παλαιότερων έργων του ΕΠΑ 2021-2025. Η άμεση έγκριση ειδικών προγραμμάτων για τις Φυσικές Καταστροφές (800 εκατ. ευρώ) και για τις Συμπράξεις Δημοσίου & Ιδιωτικού Τομέα – ΣΔΙΤ (600 εκατ. ευρώ) καταδεικνύει γρήγορα θεσμικά αντανακλαστικά.
Το ελληνικό δημόσιο ιστορικά πάσχει από «επενδυτική υδρωπικία»: εγκρίνει τα ευρωπαϊκά κονδύλια γρήγορα στους πίνακες (εντάξεις), αλλά τα εκταμιεύει στην αγορά βασανιστικά αργά, κυρίως λόγω των δαιδαλωδών διαδικασιών αδειοδότησης και των ατελείωτων δικαστικών προσφυγών στους διαγωνισμούς. Η θεωρητική διασφάλιση των πόρων είναι το πρώτο αναγκαίο βήμα, η πρακτική παράδοση των έργων υποδομής στον πολίτη εντός του αυστηρού χρονοδιαγράμματος παραμένει το διαχρονικό, μεγάλο στοίχημα.
Η ευρωπαϊκή πρωτιά στο ΕΣΠΑ και το διπλό πρόσωπο του Ταμείου Ανάκαμψης
Η επίδοση της Ελλάδας στο ΕΣΠΑ 2021-2027 είναι αδιαμφισβήτητα θετική. Με άνω των 23 δισ. ευρώ να έχουν ήδη ενεργοποιηθεί σε προσκλήσεις, δίνεται ισχυρή χρηματοδοτική ώθηση σε κρίσιμους τομείς. Εμβληματικές δράσεις, όπως τα νέα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα (4,9 εκατ. ευρώ), η ενίσχυση Στρατηγικών Τεχνολογιών και Άμυνας (STEP) με 220 εκατ. ευρώ, αλλά και κοινωνικές πρωτοβουλίες όπως ο «Προσωπικός Βοηθός» για ΑμεΑ (34,8 εκατ. ευρώ), αποδεικνύουν τη στόχευση.
Το απόλυτο «υπερόπλο», όμως, της κυβέρνησης είναι το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ). Η επιτυχής ολοκλήρωση της συμβασιοποίησης του δανειακού σκέλους, φτάνοντας τα 27,5 δισ. ευρώ, και η ταχύτατη εισροή 24,6 δισ. ευρώ στα κρατικά ταμεία (το 68,5% του συνολικού προϋπολογισμού μέσα σε λιγότερο από πέντε χρόνια) επιβεβαιώνουν ότι το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας κινήθηκε μεθοδικά και χωρίς εκπτώσεις στα προαπαιτούμενα (204 ολοκληρωμένα ορόσημα).
Εδώ, εντούτοις, οφείλει να αναδειχθεί με καθαρότητα η άλλη όψη του νομίσματος, αυτή που βιώνει η αγορά. Πού ακριβώς κατευθύνθηκαν τα 27,5 δισ. ευρώ των χαμηλότοκων δανείων του Ταμείου Ανάκαμψης; Όπως είναι τοις πάσι γνωστό στην αγορά, οι συστημικές τράπεζες λειτούργησαν ως αυστηροί, τεχνοκρατικοί «θυρωροί» (gatekeepers) αυτών των κεφαλαίων. Ως φυσικό επακόλουθο, η μερίδα του λέοντος κατευθύνθηκε σε μεγάλους, εδραιωμένους εταιρικούς ομίλους (τομείς ενέργειας, μεγάλων υποδομών, τηλεπικοινωνιών), οι οποίοι διέθεταν ήδη εξαιρετικά ισχυρό πιστωτικό προφίλ (bankability). Οι πολύ μικρές και μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ), που αντικειμενικά αποτελούν το 95% της ελληνικής οικονομίας, έμειναν σε μεγάλο βαθμό αποκλεισμένες από τον πυρήνα του φθηνού δανεισμού του ΤΑΑ, γεγονός που διευρύνει επικίνδυνα το χάσμα ανταγωνιστικότητας μεταξύ των «λίγων μεγάλων» και των «πολλών μικρών».
Η κρίσιμη «ανάσα» της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας και η παγίδα του στεγαστικού
Αναγνωρίζοντας έμπρακτα αυτό το χρηματοδοτικό κενό, το οικονομικό επιτελείο ορθώς ρίχνει τεράστιο θεσμικό βάρος στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα (ΕΑΤ), η οποία καλείται να λειτουργήσει ως ανάχωμα. Τα νούμερα της ΕΑΤ είναι εντυπωσιακά: χρηματοδοτήσεις που ξεπερνούν τα 15 δισ. ευρώ από το 2019, 59.400 εγγυοδοτημένα δάνεια αποκλειστικά σε ΜμΕ και υψηλότατος πολλαπλασιαστής (κάθε 1 ευρώ δημόσιου πόρου αποδίδει 3,58 ευρώ στο ΑΕΠ).
Εξίσου σημαντικό ρόλο παίζει πλέον και το πρόγραμμα στεγαστικής πολιτικής «Σπίτι μου ΙΙ», με τις υπαγωγές να έχουν ήδη ξεπεράσει τα 1,7 δισ. ευρώ. Η κοινωνική αυτή πρωτοβουλία είναι απολύτως αναγκαία, καθώς φιλοδοξεί να δώσει διέξοδο σε χιλιάδες νέα ζευγάρια που αδυνατούν να ανταπεξέλθουν στο αυξημένο κόστος ζωής. Η μαζική επιδότηση της ζήτησης (μέσω φθηνών στεγαστικών δανείων), όταν δεν συνοδεύεται από ταυτόχρονη, επιθετική αύξηση της προσφοράς διαθέσιμων ακινήτων, καταλήγει νομοτελειακά να τροφοδοτεί νέες αυξήσεις στις ήδη υπερβολικές τιμές πώλησης των κατοικιών. Η στέγαση παραμένει μια ανοιχτή, αιμάσσουσα πληγή που τα ευρωπαϊκά δάνεια από μόνα τους δεν αρκούν για να επουλώσουν, αν δεν ληφθούν μέτρα ελέγχου της αγοράς ακινήτων.
Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση και ΣΔΙΤ: οι μεγάλες προσδοκίες και οι μακροπρόθεσμοι κίνδυνοι
Ο κ. Παπαθανάσης αναφέρθηκε εκτενώς και στο κρίσιμο Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΔΑΜ), το οποίο αφορά πρωτίστως τη Δυτική Μακεδονία και την περιοχή της Μεγαλόπολης. Με εξειδικευμένες δράσεις 1,89 δισ. ευρώ και εγκεκριμένα 935 επενδυτικά σχέδια, εκτιμάται η δημιουργία άνω των 4.700 νέων θέσεων εργασίας.
Παρά την εμφανή λογιστική πρόοδο (οι νομικές δεσμεύσεις αγγίζουν το 44% των πόρων), η πραγματικότητα στις τοπικές κοινωνίες των λιγνιτικών περιοχών είναι σκληρή, καθώς βιώνουν τη μετάβαση ως μια μορφή βίαιης αποβιομηχάνισης. Οι 4.700 νέες θέσεις εργασίας, αν και καλοδεχούμενες, είναι εξαιρετικά αμφίβολο εάν επαρκούν αριθμητικά και ποιοτικά για να αναπληρώσουν το τεράστιο τοπικό εισόδημα που χάθηκε οριστικά από το απότομο κλείσιμο των ορυχείων και των σταθμών παραγωγής της ΔΕΗ.
Όσον αφορά τον τομέα των Συμπράξεων Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ), οι 17 συμβάσεις άνω των 3 δισ. ευρώ που βρίσκονται σε φάση κατασκευής (οδικά έργα, διαχείριση απορριμμάτων, σχολεία) αποτελούν ισχυρή ψήφο εμπιστοσύνης στην ελληνική οικονομία. Το ελληνικό μοντέλο ΣΔΙΤ αναγνωρίζεται πλέον διεθνώς. Το μεγάλο μακροπρόθεσμο στοίχημα, ωστόσο, εδώ είναι να μην επαναληφθούν επ’ ουδενί τα φαινόμενα του παρελθόντος, όπου το «κόστος διαθεσιμότητας», το οποίο αναλαμβάνει να αποπληρώνει το Δημόσιο στους ιδιώτες για τις επόμενες δεκαετίες, κατέληγε να βαραίνει υπέρμετρα και ανεξέλεγκτα τις πλάτες των μελλοντικών γενεών και των κρατικών προϋπολογισμών.
Το απόλυτο τεστ αντοχής για την επόμενη ημέρα
Η συνολική αποτίμηση του χαρτοφυλακίου που παρουσίασε ο Νίκος Παπαθανάσης αναδεικνύει έναν κρατικό μηχανισμό που, παρά τις βαθιές, χρόνιες αγκυλώσεις του, έχει επιτέλους μάθει να προσελκύει και να δεσμεύει τους ευρωπαϊκούς πόρους με αξιοζήλευτη αποτελεσματικότητα. Τα δισεκατομμύρια ρέουν, τα αυστηρά ορόσημα των Βρυξελλών επιτυγχάνονται και η μακροοικονομική εικόνα της Ελλάδας θωρακίζεται περαιτέρω.
Το τελικό, ωστόσο, κριτήριο επιτυχίας αυτού του τιτάνιου εγχειρήματος δεν βρίσκεται κρυμμένο στους πολύχρωμους πίνακες Excel των υπουργείων. Θα κριθεί αμείλικτα τα επόμενα χρόνια, όταν η ευεργετική κάνουλα του Ταμείου Ανάκαμψης κλείσει οριστικά.
