Η κλιμάκωση της πολεμικής σύρραξης στη Μέση Ανατολή, η οποία μαίνεται ανεξέλεγκτη από τα τέλη Φεβρουαρίου, δεν κοστίζει μόνο σε ανθρώπινες ζωές και γεωπολιτική σταθερότητα, αλλά απειλεί να σβήσει από τον χάρτη τον ίδιο τον πυρήνα της ιστορικής και πολιτισμικής ταυτότητας της περιοχής. Σύμφωνα με την έρευνα της UNESCO και την ανάλυση του govnews.gr, οι πολιτιστικοί θησαυροί στο Ιράν, το Ισραήλ και τον Λίβανο βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο διασταυρούμενων πυρών. Η συστηματική φθορά χιλιετιών ιστορίας ανάγκασε την UNESCO να προχωρήσει σε δραστικές και πρωτοφανείς νομικές και πρακτικές κινήσεις.
Το Καθεστώς “Ενισχυμένης Προστασίας” και η Ασπίδα του Διεθνούς Δικαίου
Σε μια άμεση διπλωματική κίνηση, μετά από επίσημο αίτημα της λιβανέζικης κυβέρνησης, η UNESCO έθεσε 39 τοποθεσίες Παγκόσμιας Κληρονομιάς της χώρας υπό καθεστώς «ενισχυμένης προστασίας» (enhanced protection). Τι σημαίνει, όμως, πρακτικά αυτή η παρέμβαση στο πεδίο των μαχών;
Πρόκειται για το ύψιστο επίπεδο διεθνούς νομικής προστασίας, όπως θεσπίζεται ρητά από το Δεύτερο Πρωτόκολλο της Σύμβασης της Χάγης του 1954. Όπως ξεκαθαρίζει σε ανώτατο θεσμικό επίπεδο η Krista Pikkat, Διευθύντρια του Τμήματος Πολιτισμού και Έκτακτων Αναγκών της UNESCO, τα μνημεία αυτά απολαμβάνουν πλέον τη μέγιστη δυνατή ασυλία απέναντι σε στρατιωτικές επιθέσεις. Η κόκκινη γραμμή που τίθεται είναι σαφής: κάθε συμβαλλόμενο κράτος ή ένοπλη ομάδα που παραβιάζει αυτό το καθεστώς δεν καταστρέφει απλώς «πέτρες» διαπράττει ευθέως έγκλημα πολέμου, επισύροντας βαρύτατες ποινικές διώξεις από τη διεθνή δικαιοσύνη.
Η Απογραφή της Καταστροφής
Η δημοσιογραφική μας αποδελτίωση των εκθέσεων πεδίου αποκαλύπτει μια ζοφερή πραγματικότητα. Από την έναρξη των εχθροπραξιών, διεθνείς παρατηρητές έχουν αναφέρει σοβαρές ζημιές σε τουλάχιστον 20 πολιτιστικά μνημεία υψίστης σημασίας. Ο διεθνής οργανισμός, αξιοποιώντας προηγμένα συστήματα ανάλυσης δορυφορικών εικόνων «πριν και μετά», καθώς και επιτόπιες αυτοψίες, έχει ήδη πιστοποιήσει ανυπολόγιστες καταστροφές σε πέντε τοποθεσίες-ορόσημα.
Ενδεικτικά, στο Ιράν έχουν πληγεί εμβληματικά αρχιτεκτονήματα όπως το Ανάκτορο Γκολεστάν, το Σαανταμπάντ και το κτίριο της παλαιάς Γερουσίας, ενώ έχουν αναφερθεί ζημιές και σε μια ιστορική συναγωγή. Στον Λίβανο, η περιοχή Αλ-Μπας στην αρχαία πόλη της Τύρου βρίσκεται υπό καθεστώς ασφυκτικής πίεσης εξαιτίας βομβαρδισμών σε απόσταση αναπνοής από τα μνημεία.
Στρατηγικές Διάσωσης εν μέσω Πυρών
Για να αντιμετωπιστεί η κρίση, η προσέγγιση της UNESCO και των συνεργαζόμενων φορέων δεν εξαντλείται σε νομικές προειδοποιήσεις. Στον Λίβανο, σε συνεργασία με τη Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων, τίθεται σε εφαρμογή ένα σχέδιο αντιμετώπισης κρίσεων. Αυτό περιλαμβάνει την υλοποίηση έκτακτων απογραφών, τη δημιουργία ασφαλών χώρων αποθήκευσης, τις κατευθυντήριες γραμμές για την ασφαλή εκκένωση της κινητής κληρονομιάς, και την εντατική εκπαίδευση του προσωπικού.
Ίσως η πιο άμεσα αναγνωρίσιμη κίνηση είναι η φυσική σήμανση των προστατευόμενων αρχαιολογικών χώρων με το διεθνές έμβλημα της «Μπλε Ασπίδας» (Blue Shield). Το συγκεκριμένο σύμβολο δεν λειτουργεί απλώς ως οπτική ένδειξη, αλλά ως ένα ηχηρό μήνυμα προς τις στρατιωτικές δυνάμεις πως οι συγκεκριμένοι χώροι αποτελούν άσυλο.
Ο Πολιτισμός ως Πυλώνας Εθνικής Επιβίωσης
O πολιτισμός σε περιόδους ακραίας βίας συχνά υποβιβάζεται στο επίπεδο της «δευτερεύουσας παράπλευρης απώλειας». Πρόκειται για μια στρατηγική πλάνη. Όταν τα θεμέλια της εκπαίδευσης και της μνήμης βομβαρδίζονται, η καταστροφή επιτείνει το συλλογικό τραύμα, τροφοδοτεί ανεξάντλητα τον κύκλο της μνησικακίας και ναρκοθετεί τον διάλογο.
Η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι μονάχα κάτι “εύθραυστο” που χρήζει διάσωσης· είναι το απόλυτο εργαλείο ανθεκτικότητας. Είναι ο βασικός οικονομικός και κοινωνικός πυλώνας πάνω στον οποίο θα χτιστεί η επόμενη μέρα της ανοικοδόμησης και της ειρήνης. Το στοίχημα του διεθνούς δικαίου στη Μέση Ανατολή σήμερα δεν αφορά απλώς την προστασία του παρελθόντος, αλλά τη διαφύλαξη του μέλλοντος.
