Η διεκδίκηση της επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα συνιστά τον μακροβιότερο, τον πλέον συμβολικό και ίσως τον πιο σύνθετο διπλωματικό μαραθώνιο της σύγχρονης Ελλάδας. Στην 25η Σύνοδο της Διακυβερνητικής Επιτροπής της UNESCO για την Επιστροφή των Πολιτιστικών Αγαθών (ICPRCP), η οποία μόλις ολοκλήρωσε τις εργασίες της, το εθνικό αυτό ζήτημα τέθηκε για άλλη μια φορά επί τάπητος. Ωστόσο, η ελληνική αντιπροσωπεία αυτή τη φορά δεν αρκέστηκε σε μια τυπική, συναισθηματική έκκληση προς τη διεθνή κοινότητα. Αντιθέτως, προχώρησε σε μια αμείλικτη, τεχνοκρατική και νομική αποδόμηση των βρετανικών επιχειρημάτων, καταγράφοντας μια στρατηγική νίκη ουσίας.
Tο Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται πλέον σε καθεστώς βαθιάς διεθνούς απομόνωσης. Η βρετανική πλευρά εμφανίζεται εγκλωβισμένη σε ξεπερασμένους νομικισμούς, οι οποίοι αδυνατούν να καλύψουν το τεράστιο ηθικό, ιστορικό και νομικό κενό της συνεχιζόμενης κατακράτησης των Γλυπτών.
H νομική αλχημεία του Λονδίνου: O νόμος περί ιδρυμάτων και η ομολογία αδυναμίας
Η ελληνική επιχειρηματολογία, διαρθρωμένη με επιστημονική ακρίβεια, δεν στάθηκε αποκλειστικά στα προφανή και χιλιοειπωμένα γεγονότα: την παράνομη και βίαιη απόσπαση των Γλυπτών από τον Λόρδο Έλγιν, την απουσία επίσημων οθωμανικών εγγράφων και την έλλειψη σεβασμού με την οποία αντιμετωπίζει το Βρετανικό Μουσείο τα αριστουργήματα του Φειδία, κάτι που επιβεβαιώθηκε περίτρανα και από τα πρόσφατα σκάνδαλα κλοπών από τις ίδιες του τις αποθήκες.
Η ελληνική αντιπροσωπεία έκανε ένα βήμα παραπέρα, προχωρώντας σε μια εξαιρετικά εύστοχη θεσμική καταγγελία. Ανέδειξε τις πρόσφατες, παρασκηνιακές μεθοδεύσεις της βρετανικής κυβέρνησης να εξαιρέσει, παρακάμπτοντας μάλιστα το βρετανικό Κοινοβούλιο, 16 Εθνικά Μουσεία, μεταξύ αυτών και το Βρετανικό Μουσείο, από την εφαρμογή δύο κρίσιμων κεφαλαίων του Νόμου περί Ιδρυμάτων (Charities Act 2022).
Γιατί έχει σημασία αυτό; Διότι, σύμφωνα με τον συγκεκριμένο νόμο, τα βρετανικά ιδρύματα αποκτούν το νομικό δικαίωμα να προβαίνουν σε επιστροφές αντικειμένων από τις συλλογές τους αποκλειστικά και μόνο για ηθικούς λόγους (moral grounds). Το γεγονός ότι το Λονδίνο έσπευσε να σφραγίσει αυτό το «παράθυρο» ηθικής αποκατάστασης, καταρρίπτει το πάγιο βρετανικό άλλοθι ότι δήθεν «οι διοικήσεις των μουσείων επιθυμούν λύσεις, αλλά φταίει ο αυστηρός νόμος του 1963». Αποδεικνύει, αντίθετα, ότι πρόκειται για μια συνειδητή, κεντρική πολιτική επιλογή άρνησης.
Η καθοριστική παρέμβαση της Τουρκίας: Το τέλος του μύθου του σουλτανικού φιρμανιού
Η πλέον ενδιαφέρουσα, όμως, και διπλωματικά καταλυτική στιγμή της Συνόδου προήλθε από ένα μέτωπο που παραδοσιακά δεν μας έχει συνηθίσει σε τέτοιες συγκλίσεις. Η επίσημη εκπροσώπηση της Τουρκίας έλαβε τον λόγο και προχώρησε σε μια αδιαμφισβήτητη δήλωση, η οποία συνιστά ίσως το μεγαλύτερο πλήγμα στη βρετανική νομική φαρέτρα: δεν υπάρχει απολύτως κανένα σουλτανικό έγγραφο ή φιρμάνι στα οθωμανικά αρχεία που να νομιμοποιεί την απόσπαση των Γλυπτών και την απόκτησή τους από τον Λόρδο Έλγιν.
Μάλιστα, η Άγκυρα κάλεσε το Ηνωμένο Βασίλειο να σταματήσει επιτέλους να χρησιμοποιεί τον μύθο του φιρμανιού ως άλλοθι νομιμότητας σε όλα τα διεθνή διακυβερνητικά φόρα. Όταν το ίδιο το κράτος που αποτελεί τον ιστορικό και νομικό διάδοχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διαψεύδει κατηγορηματικά την ύπαρξη εγγράφου μεταβίβασης της κυριότητας, η βρετανική κυριότητα ακυρώνεται εν τη γενέσει της. Με νομικούς όρους, το Βρετανικό Μουσείο στερείται πλέον του βασικού τίτλου κτήσης, επιβεβαιώνοντας τη θέση της Ελλάδας περί λεηλασίας και κλοπής.
Η διεθνής απομόνωση και το ηθικό αδιέξοδο του Ηνωμένου Βασιλείου
Η αντίδραση της βρετανικής πλευράς μέσα στην αίθουσα της UNESCO ήταν ενδεικτική της βαθιάς της αμηχανίας. Εκπρόσωποι του Λονδίνου περιορίστηκαν στην τυπική επανάληψη του φθαρμένου αφηγήματος περί «νόμιμης απόκτησης» και στο επιχείρημα ότι η υψηλή επισκεψιμότητα του Μουσείου τα καθιστά προσβάσιμα σε εκατομμύρια ανθρώπους. Πρόκειται για ένα επιχείρημα που αγνοεί επιδεικτικά την τεράστια διεθνή ακτινοβολία, τις άρτιες συνθήκες φωτισμού και την υπερσύγχρονη, βιοκλιματική υποδομή του Μουσείου της Ακρόπολης στην Αθήνα, το οποίο χτίστηκε ακριβώς για να υποδεχθεί τα Γλυπτά.
Απέναντι στη βρετανική αμυντική στάση, διαμορφώθηκε ένα εντυπωσιακό, πολυπολικό και διακρατικό μέτωπο υποστήριξης της Ελλάδας. Κράτη-μέλη της επιτροπής και παρατηρητές από κάθε γωνιά του πλανήτη, μεταξύ αυτών η Ιταλία, η Κίνα, η Βραζιλία, η Κολομβία, η Αίγυπτος και το Μεξικό, τάχθηκαν αναφανδόν υπέρ του ελληνικού αιτήματος. Οι χώρες αυτές, πολλές εκ των οποίων υπήρξαν επίσης θύματα αποικιοκρατικής λεηλασίας, ζήτησαν εμφατικά την οριστική και αδιαπραγμάτευτη επανένωση των Γλυπτών, αρνούμενες να δεχτούν τη βρετανική πρόταση περί «δανεισμού».
Το νέο κείμενο της σύστασης: Μια ιστορική αναγνώριση για την Ελλάδα
Το αποκορύφωμα αυτής της συντονισμένης εθνικής προσπάθειας αποτυπώθηκε στο τελικό κείμενο της Σύστασης που υιοθέτησε η 25η Σύνοδος της Διακυβερνητικής Επιτροπής. Το κείμενο αυτό δεν αποτελεί ένα απλό, γενικόλογο ευχολόγιο. Περιλαμβάνει νομικές και συμβολικές δεσμεύσεις που αναβαθμίζουν τη θέση της Ελλάδας:
-
Αναγνώριση ταυτότητας: Για πρώτη φορά, ένα επίσημο κείμενο της UNESCO αναγνωρίζει ρητά ότι τα Γλυπτά του Παρθενώνα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και συνδέονται άρρηκτα με την ίδια την ελληνική πολιτιστική ταυτότητα.
-
Απόρριψη του δανεισμού: Η σύσταση σημειώνει το κάλεσμα της Ελλάδας προς το Ηνωμένο Βασίλειο για επανένωση και «μόνιμη έκθεση» στο Μουσείο της Ακρόπολης, κλείνοντας την πόρτα σε «λύσεις» προσωρινού δανεισμού που προϋποθέτουν αναγνώριση βρετανικής ιδιοκτησίας.
-
Θεσμική πίεση: Καλείται επίσημα η Γενική Διευθύντρια της UNESCO να αναλάβει διαμεσολαβητικό ρόλο, ενώ το ζήτημα εντάσσεται ήδη στην ατζέντα της επόμενης (26ης) Συνόδου, διατηρώντας αμείωτη τη διεθνή πίεση.
