Είναι μια ανοιχτή, αιμορραγούσα πληγή στο σώμα της ελληνικής κοινωνίας και ένα γεγονός που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα το σκοτάδι που γεννιέται στις παρυφές της. Μέσα σε μόλις δεκαεπτά λεπτά, ένα καλά μελετημένο και ψυχρά εκτελεσμένο σχέδιο τριών ατόμων, μετέτρεψε τη νύχτα σε πύρινη κόλαση, αφήνοντας πίσω συντρίμμια και, κυρίως, ανθρώπινες απώλειες. Καθώς οι Αρχές προσπαθούν να συνθέσουν το παζλ των «αχαρτογράφητων» δραστών, το ερώτημα που πλανάται είναι βαθύτερο, πιο σύνθετο και σίγουρα πιο τρομακτικό: Τι είναι αυτό που σπρώχνει νέους ανθρώπους να πιάσουν στα χέρια τους τον εμπρηστικό μηχανισμό; Πώς φτάνουν στο σημείο να ριζοσπαστικοποιηθούν τόσο βαθιά, ώστε να θεωρούν τη φωτιά και τον θάνατο ως θεμιτά μέσα πολιτικής έκφρασης;
Με αφορμή την πρόσφατη τηλεοπτική προβολή του ντοκιμαντέρ του ΣΚΑΪ για τη δράση της «17 Νοέμβρη», ανοίγει αναπόφευκτα μια ευρύτερη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη ιστορία του τόπου, και ειδικά οι πιο σκοτεινές και αιματηρές σελίδες της προσλαμβάνεται από τις νέες γενιές. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να προβάλλονται τέτοια ντοκιμαντέρ. Η ιστορική έρευνα, η τεκμηρίωση και η δημοσιογραφική έρευνα είναι οξυγόνο για τη Δημοκρατία. Αποστολή τους είναι να ρίχνουν φως, να αναλύουν, να αποδομούν τους αστικούς μύθους και να φέρνουν στο προσκήνιο τον ανείπωτο πόνο των θυμάτων. Όμως, στην εποχή της εικόνας και της αποσπασματικής πληροφορίας, το μήνυμα σπάνια ελέγχεται από τον πομπό. Η πραγματική απειλή κρύβεται στον δέκτη.
Η αισθητικοποίηση της Βίας και η ρομαντικοποίηση του Παρελθόντος
Για τη συντριπτική πλειονότητα των πολιτών, ένα ιστορικό ντοκιμαντέρ για την τρομοκρατία προκαλεί αποστροφή για την τυφλή βία. Ωστόσο, για μια μικρή, συγκεκριμένη και εξαιρετικά ευάλωτη ομάδα ατόμων, νέους ανθρώπους που νιώθουν πολιτικά περιθωριοποιημένοι, κοινωνικά αποξενωμένοι και βαθιά οργισμένοι, η οθόνη λειτουργεί ως παραμορφωτικός καθρέφτης. Σε αυτά τα μυαλά, το ντοκιμαντέρ μπορεί ακούσια να απογυμνωθεί από το ηθικό του δίδαγμα και να μετατραπεί σε ένα ιδιότυπο «εγχειρίδιο» ή, ακόμη χειρότερα, σε πηγή νοσηρής έμπνευσης.
Αυτό το φαινόμενο δεν είναι πρωτόγνωρο. Η εγκληματολογία και η κοινωνιολογία το περιγράφουν ως τη σκοτεινή γοητεία του “copycat”, του μιμητισμού. Η απόσταση του χρόνου τείνει να ξεθωριάζει το πραγματικό αίμα, τη μυρωδιά του καμένου, τον σπαραγμό των συγγενών. Αυτό που μένει στην επιφάνεια, αν κάποιος επιλέξει να το διαβάσει έτσι, είναι μια διαστρεβλωμένη, σχεδόν κινηματογραφική εικόνα ενός αστικού αντάρτικου. Η μυστικότητα, οι προκηρύξεις, οι συνωμοτικοί κανόνες, η ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας απέναντι σε ένα απρόσωπο «Κράτος» ή «Σύστημα», ασκούν μια ελκυστική δύναμη.
Οι δράστες της Θεσσαλονίκης, αυτοί οι τρεις νεαροί που κινούνταν στις σκιές εκείνη τη νύχτα, δεν γεννήθηκαν δολοφόνοι. Ενδεχομένως να πίστεψαν ότι αναβιώνουν ένα ιδεολογικό αφήγημα δεκαετιών. Αντιγράφοντας επιχειρησιακές τακτικές που έχουν αναλυθεί χιλιάδες φορές σε άρθρα και τηλεοπτικές εκπομπές, δύο εκτελεστές για την τοποθέτηση, ένας «τσιλιαδόρος» για την κάλυψη, χρονομετρημένα χτυπήματα, επιλογή πολιτικών στόχων, προσπάθησαν να φορέσουν το κοστούμι των «τιμωρών». Φαντασιώθηκαν τους εαυτούς τους ως το νέο κεφάλαιο ενός βιβλίου που η ελληνική κοινωνία πάσχισε δεκαετίες να κλείσει.
Η ωμή πραγματικότητα: Η Ιδεολογία πνίγεται στους καπνούς
Το μεγάλο, τραγικό αδιέξοδο της τρομοκρατίας αποκαλύπτεται, όμως, όταν το σαθρό ιδεολογικό αφήγημα συγκρούεται με την πραγματική ζωή. Στη θεωρία τους, στο κλειστό, σκοτεινό τους δωμάτιο, οι δράστες σχεδίασαν να χτυπήσουν τη Νέα Δημοκρατία. Επέλεξαν κατοικίες στελεχών, όπως του Ζήση Ιωακείμοβιτς, του Σάββα Αναστασιάδη και της Αφροδίτης Νέστορα, θεωρώντας ότι έτσι καταφέρνουν ένα πλήγμα στην εξουσία.
Στην πράξη, όμως, δεν χτύπησαν κανένα «σύστημα». Η βόμβα στην πιλοτή της οδού Κίμωνος Βόγα δεν πυροδότησε καμία πολιτική αλλαγή. Αντίθετα, παγίδευσε στις φλόγες της μια 70χρονη μητέρα. Η Βάγια Νέστορα, μια γυναίκα που είχε ήδη βιώσει τον αβάσταχτο πόνο της απώλειας ενός παιδιού το 2021, κατέβηκε απλώς από το διαμέρισμά της για να δει τι απειλεί το σπίτι της. Εκεί, στους τοξικούς καπνούς του αφρώδους υλικού, στις παραμορφωμένες λαμαρίνες και στις απίστευτα υψηλές θερμοκρασίες, κάθε ίχνος επαναστατικού ρομαντισμού εξαερώθηκε.
Αυτή είναι η απόλυτη, αμείλικτη απογύμνωση της τρομοκρατίας. Οι δράστες, όποιοι κι αν είναι, όποια βιβλία κι αν έχουν διαβάσει, όσα ντοκιμαντέρ κι αν έχουν παρακολουθήσει, δεν είναι ιδεολόγοι μαχητές. Είναι, απλώς, οι δολοφόνοι μιας αθώας γυναίκας. Η πράξη τους δεν φέρει καμία κοινωνική δικαιοσύνη. Φέρνει μόνο ορφάνια, τρόμο, πόνο και καταστροφή. Ο μύθος του «ένδοξου» αντάρτη πόλεων καταρρέει παταγωδώς μπροστά στο μαρτύριο ενός καθημερινού ανθρώπου, αποδεικνύοντας ότι ο φανατισμός είναι εκ φύσεως τυφλός, άνανδρος και βαθιά απάνθρωπος.
Η απάντηση της Δημοκρατίας στο σκοτάδι
Η κοινωνία και η Πολιτεία βρίσκονται μπροστά σε μια κρίσιμη καμπή. Πρέπει να κατανοήσουμε αυτούς τους μηχανισμούς ριζοσπαστικοποίησης, όχι για να δικαιολογήσουμε τις πράξεις, αλλά για να θωρακίσουμε τους νέους απέναντι στην τοξικότητα της ακραίας βίας. Η παιδεία, η υγιής ιστορική μνήμη και η καλλιέργεια κριτικής σκέψης είναι τα μακροπρόθεσμα όπλα μας ώστε κανένα ντοκιμαντέρ, κανένα αφήγημα και καμία προκήρυξη να μην μπορεί να διαστρεβλώσει την αξία της ανθρώπινης ζωής.
Στο βραχυπρόθεσμο επίπεδο, ωστόσο, απέναντι στην απειλή της ζωής και της κοινωνικής ειρήνης, η απάντηση δεν επιδέχεται καμίας απολύτως έκπτωσης. Το Κράτος Δικαίου είναι ο μοναδικός θεσμικός εγγυητής απέναντι στον φόβο. Η οργανωμένη πολιτεία δεν έχει το περιθώριο να δείξει ανοχή σε φαινόμενα που υπονομεύουν τα ίδια τα θεμέλιά της, σε πρακτικές που μετατρέπουν τις γειτονιές σε πεδία μάχης και τους αθώους πολίτες σε παράπλευρες απώλειες.
Όπως ακριβώς διατύπωσε σε απόλυτο τόνο, στέλνοντας το ξεκάθαρο μήνυμα απέναντι σε κάθε τέτοια ενέργεια, ο Πρωθυπουργός:
«Η Δημοκρατία μας ούτε εκβιάζεται, ούτε τρομοκρατείται, ούτε κάνει βήμα πίσω. Η τυφλή βία δεν έχει καμία απολύτως θέση στην κοινωνία μας. Το Κράτος Δικαίου είναι ισχυρό και θα σταθεί αμείλικτο απέναντι σε όσους επιχειρούν να σπείρουν τον φόβο και τον διχασμό. Οι ένοχοι αυτής της άνανδρης δολοφονικής επίθεσης θα εντοπιστούν, θα συλληφθούν και θα λογοδοτήσουν στη Δικαιοσύνη. Καμία ανοχή στους εχθρούς της ομαλότητας, καμία σκιά στην ασφάλεια των πολιτών».
