Τον Θανάση Στάβερη τον γνώρισα όταν ήταν ακόμα Γενικός Γραμματέας Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων στο υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, επί Κυριάκου Πιερρακάκη. Από την πρώτη μέρα ανάληψης των καθηκόντων του χαρακτηριζόταν από ένα φλογερό πείσμα και αποφασιστικότητα να εκτελέσει τα καθήκοντά του, ακόμα και εις βάρος της προσωπικής του υγείας.
Πάντα πρόθυμος να μιλήσει με δημοσιογράφους, να εξηγήσει, ακόμα και να παραδεχτεί σημεία που μπορεί να υστερούν τα συστήματα ή να έχουν γίνει λάθη. Άλλωστε τόσο ο ίδιος όσο και η ομάδα του φρόντιζαν να λύνουν αυτά τα λάθη.
Ανάμεσα στις αρμοδιότητές του ήταν και να οργανώσει και λειτουργήσει το διάσημο 112, το σύστημα της Πολιτικής Προστασίας που έχει σώσει ζωές κι ας έχει ανησυχήσει αρκετό κόσμο όταν ενεργοποιείται μέσα στη νύχτα. Όπως λέει και ο ίδιος “καλύτερα ένα σύστημα που λειτουργεί κι ας χτυπάει λίγο παραπάνω, από ένα σύστημα που δεν λειτουργεί και κινδυνεύουν ανθρώπινες ζωές”
Συνεργαζόμενος πια με τα Ηνωμένα Έθνη (UNDP) σαν εμπειρογνώμονας, του ανατέθηκε από την κυβέρνηση της Γεωργίας να βοηθήσει να στήσουν το δικό τους 112. Παρά τις μεγάλες διαφορές τόσο σε οργανωτικό επίπεδο όσο και σε απαιτήσεις, ο Θανάσης Στάβερης έχει μεταφέρει όλη την τεχνογνωσία της Ελλάδας σε ένα κράτος με σημαντικές διαφορές και πολύ πιο σημαντικές ανάγκες
Ο σχεδιασμός του 112 στη Γεωργία από το μηδέν
BV: Βρεθήκατε στη Γεωργία ως διεθνής εμπειρογνώμονας των Ηνωμένων Εθνών (UNDP). Πώς ήταν η εμπειρία του να σχεδιάζεις ένα σύστημα 112 από το μηδέν;
Θ.Σ: Η εμπειρία στη Γεωργία ήταν εντυπωσιακή γιατί ξεκίνησαν τα πάντα από το μηδέν, κάτι που σε τέτοια μεγάλα έργα είναι μερικές φορές πλεονέκτημα.
Πήγα στη Γεωργία για 10 μέρες και συνάντησα πέντε υπουργούς στη σειρά. Το φοβερό εκεί είναι ότι μάζεψαν όλους τους φορείς που έπρεπε να συμμετέχουν: το Υπουργείο Οικονομικών (που είναι ο κύριος του έργου), την Αστυνομία, την Πυροσβεστική, τα Υπουργεία Ασφάλειας, Παιδείας, Υγείας, ακόμα και τη Μετεωρολογική Υπηρεσία. Δόθηκε οριζόντια εντολή να δουλέψουν όλοι μαζί ως ομάδα
BV: Πώς προέκυψε η τωρινή σας εμπλοκή μέσω του ΟΗΕ;
Θ.Σ: Ήταν κάπως αναπάντεχο. Έχοντας κάνει επαφές και συνεργασίες στο εξωτερικό σε θέματα ασφάλειας και άμυνας, ενημερώθηκα για το ενδιαφέρον της Κυβέρνησης της Γεωργίας για σύστημα αντίστοιχο του δικού μας 112. Το έψαξα και είδα ότι αυτό το ενδιαφέρον έχει εκφρασθεί μέσω ενός συμβολαίου των Ηνωμένων Εθνών. Επικοινώνησα με τους αρμόδιους, και τελικά η Γεωργιανή κυβέρνηση ζήτησε να αναλάβω το συμβόλαιο. Πλέον η κάρτα μου γράφει UNDP Emergency International Expert, κάτι που ανοίγει πόρτες θεσμικά στο εξωτερικό.
Κυβερνοασφάλεια “Secure by Design” και Level 3 προδιαγραφές
BV: Το κομμάτι της κυβερνοασφάλειας είναι εξαιρετικής σημασίας κι ας παραβλέπεται μερικές φορές. Πόσο αυστηρές ήταν οι προδιαγραφές που έθεσαν σε αυτόν τον τομέα;
Θ.Σ: Πολύ σκληρές. Στη Γεωργία, οι όροι κυβερνοασφάλειας για το σύστημα 112 είναι ιδιαίτερα αυστηροί και γιατ αυτό μου ζητήθηκε στον σχεδιασμό να παραδώσω μελέτη δικτύου τουλάχιστον έως και Level 3 , απαιτώντας έναν σχεδιασμό «secure by design». Αυτό σημαίνει ότι η ασφάλεια είναι ενσωματωμένη εξαρχής σε κάθε επίπεδο του συστήματος.
Οι συγκεκριμένοι όροι περιλαμβάνουν τα εξής:
- Λεπτομερής Σχεδιασμός Συσκευών: Η σχεδίαση σε επίπεδο Level 3 προχωρά σε βάθος, φτάνοντας μέχρι τις συγκεκριμένες συσκευές που θα χρησιμοποιηθούν στο σύστημα.
- Disaster Recovery (DR): Απαιτείται πλήρες και αναλυτικό πλάνο για την ανάκαμψη από καταστροφές, διασφαλίζοντας ότι το σύστημα θα παραμείνει λειτουργικό κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες.
- Αυστηρή Τήρηση Οδηγιών: Οι προδιαγραφές δεν είναι αόριστες αλλά περιγράφονται σε συγκεκριμένα βιβλιαράκια (manuals) με αναλυτικές οδηγίες. Τίποτα δεν μένει «στον αέρα», και ο σχεδιασμός πρέπει να βασίζεται αυστηρά σε αυτά τα κριτήρια.
- Σειρά Προτεραιότητας: Για να προχωρήσει το έργο, πρέπει πρώτα να εγκριθούν τα κριτήρια ασφάλειας και στη συνέχεια να ακολουθήσουν τα επιχειρησιακά (business) κριτήρια,.
- Οριζόντια Κάλυψη Κινδύνων: Λόγω της στρατηγικής θέσης της χώρας και των κινδύνων που αντιμετωπίζει, οι όροι αυτοί καλύπτουν όχι μόνο καιρικά φαινόμενα, αλλά και φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές (man-made disasters), όπως πολεμικές επιχειρήσεις, κυβερνοεπιθέσεις και επιθέσεις με drones,,.
Η αυστηρότητα αυτών των όρων πηγάζει από το γεγονός ότι το 112 στη Γεωργία θεωρείται έργο κρίσιμης εθνικής σημασίας, τελεί υπό την άμεση επίβλεψη του γραφείου του Πρωθυπουργού και λειτουργεί οριζόντια για όλη τη χώρα.
Οι διαφορές του συστήματος μεταξύ Ελλάδας και Γεωργίας
BV: Πόσο σημαντικές είναι οι διαφορές του 112 που στήνεται στη Γεωργία με αυτό της Ελλάδας;
Θ.Σ: Οι διαφορές στην εποπτεία και τη φιλοσοφία του συστήματος 112 μεταξύ Ελλάδας και Γεωργίας είναι σημαντικές, με τη Γεωργία να ακολουθεί ένα μοντέλο ακόμη πιο κεντρικοποιημένης διοίκησης.
Οι κυριότερες διαφορές, είναι οι εξής:
- Επίπεδο Κυβερνητικής Εποπτείας: Στη Γεωργία, το 112 τελεί υπό την άμεση επίβλεψη του γραφείου του Πρωθυπουργού. Αντίθετα, στην Ελλάδα η εποπτεία ανατέθηκε στο Υπουργείο Επικρατείας και Ψηφιακής Διακυβέρνησης προκειμένου να αποκτήσει οριζόντιο χαρακτήρα και να προχωρήσει η υλοποίησή του. Η γεωργιανή προσέγγιση θεωρείται ακόμη πιο “στενή” όσον αφορά τον έλεγχο από την κεντρική εξουσία.
- Θεσμική Αντιμετώπιση: Στη Γεωργία το 112 αντιμετωπίζεται ως έργο κρίσιμης εθνικής σημασίας. Ο σχεδιασμός του είναι οριζόντιος και περιλαμβάνει τη συμμετοχή πολλών φορέων (Υπουργεία Οικονομικών, Αστυνομία, Πυροσβεστική, Υγεία, Παιδεία, Μετεωρολογική Υπηρεσία κ.λπ.) υπό μια ενιαία οριζόντια εντολή.
- Εύρος Αποστολής: Το γεωργιανό σύστημα δεν περιορίζεται σε καιρικά φαινόμενα, αλλά λειτουργεί ως ένα συνολικό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για τη χώρα. Καλύπτει τόσο φυσικές όσο και ανθρωπογενείς καταστροφές (man-made disasters), συμπεριλαμβανομένων πολεμικών επιχειρήσεων, κυβερνοεπιθέσεων και απειλών από drones. Στην Ελλάδα, το σύστημα είναι πιο προσανατολισμένο στην Πολιτική Προστασία και τις φυσικές καταστροφές.
- Κυβερνοασφάλεια και Σχεδιασμός: Λόγω των ιδιαίτερων κινδύνων που αντιμετωπίζει η Γεωργία, η εποπτεία περιλαμβάνει εξαιρετικά αυστηρά κριτήρια κυβερνοασφάλειας Level 3. Ο σχεδιασμός είναι “secure by design”, δηλαδή η ασφάλεια ενσωματώνεται σε κάθε στάδιο, από τις συσκευές μέχρι τα πλάνα ανάκαμψης από καταστροφές (Disaster Recovery), με τις τεχνικές προδιαγραφές να προηγούνται των επιχειρησιακών.
- Διαδικασίες Λήψης Αποφάσεων: Στη Γεωργία σχεδιάζεται ένα κεντρικό επιχειρησιακό κέντρο που θα συλλέγει πληροφορίες από όλες τις πηγές (εσωτερικές και εξωτερικές) και εκεί θα αποφασίζεται κεντρικά το περιεχόμενο και ο χρόνος αποστολής των μηνυμάτων. Στην Ελλάδα, αν και υπάρχει κεντρικός έλεγχος, η δομή είναι περισσότερο ενταγμένη στη λειτουργία της Πυροσβεστικής.
Ενώ στην Ελλάδα η μεταφορά στο Επικρατείας ήταν μια “επανάσταση” που επέτρεψε τον συντονισμό των φορέων και την ψηφιοποίηση, στη Γεωργία το 112 εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο εθνικής άμυνας και ασφάλειας, με πολύ πιο σκληρές απαιτήσεις και στενά χρονοδιαγράμματα.
Η “επανάσταση” του ελληνικού 112 και ο ρόλος του Υπουργείου Επικρατείας
BV: Αφού το αναφέραμε, ας επιστρέψουμε στην ελληνική εμπειρία και ιστορία. Αναφέρατε την επανάσταση που έφερε η μεταφορά των διαδικασιών αυτών στο Επικρατείας. Τί ήταν αυτό που το έκανε τόσο σημαντικό;
Θ.Σ: Η μεταφορά του έργου του 112 στο Υπουργείο Επικρατείας θεωρήθηκε μία από τις πιο κρίσιμες και έξυπνες αποφάσεις για την επιτυχή υλοποίησή του στην Ελλάδα.
Οι βασικοί λόγοι που κατέστησαν αυτή τη μεταφορά απαραίτητη ήταν οι εξής:
- Οριζόντιος Συντονισμός: Το 112 δεν είναι ένα έργο που αφορά μόνο έναν φορέα, αλλά απαιτεί τη συνεργασία πολλών (Αστυνομία, Πυροσβεστική, ΕΚΑΒ κ.λπ.). Η υπαγωγή του στο Επικρατείας επέτρεψε τον οριζόντιο συντονισμό όλων αυτών των υπηρεσιών, κάτι που δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί αν το έργο παρέμενε εγκλωβισμένο στις αρμοδιότητες ενός μόνο υπουργείου.
- Αποφυγή Στασιμότητας: Αν δεν είχε γίνει αυτή η κίνηση, «δεν θα γινόταν τίποτα». Το έργο είχε ξεκινήσει ως ιδέα από το 2010, αλλά είχε παραπέσει και έμενε στάσιμο για χρόνια λόγω γραφειοκρατίας και έλλειψης κεντρικού συντονισμού.
- Ψηφιακή Διακυβέρνηση: Η μεταφορά στο Επικρατείας (και Ψηφιακής Διακυβέρνησης) ενέταξε το 112 στη γενικότερη «ψηφιακή επανάσταση» του 2019. Αυτό έδωσε τη δυνατότητα να εφαρμοστούν σύγχρονες τεχνολογικές λύσεις με ταχύτητα που η παραδοσιακή κρατική δομή δεν επέτρεπε μέχρι τότε.
- Πρότυπο Εθνικής Σημασίας: Όπως συμβαίνει και στη Γεωργία, όπου το 112 τελεί υπό την άμεση επίβλεψη του γραφείου του Πρωθυπουργού, έτσι και στην Ελλάδα η μεταφορά στο Επικρατείας του προσέδωσε το κύρος ενός έργου κρίσιμης εθνικής σημασίας, διασφαλίζοντας ότι θα αποτελέσει προτεραιότητα για όλη την κυβέρνηση.
Συνοψίζοντας, η μετακίνηση αυτή «ξεκλείδωσε» το έργο, μετατρέποντάς το από μια αποσπασματική προσπάθεια σε έναν συνολικό κρατικό μηχανισμό που μπορεί να ανταποκρίνεται άμεσα σε κρίσεις.
BV: Είμαι σίγουρος πως όπως όλα τα έργα, ειδικά αυτής της σημασίας και μεγέθους, είχαν τις δικές τους στιγμές. Είτε απρόβλεπτες είτε αγχωτικές.
Θ.Σ: Τον Αύγουστο του 2019, όταν και ξεκίνησαν οι πιλοτικές δοκιμές, πάθαμε σοκ γιατί ενώ το μήνυμα έφευγε από το κέντρο επιχειρήσεων, δεν έφτανε στα κινητά. Συνειδητοποιήσαμε ότι έπρεπε να γίνει firmware update σε όλους τους κατασκευαστές, καθώς το λάμβανε μόνο το 20-30% των πολιτών. Ξεκίνησε τότε ένας τεράστιος αγώνας με εκατοντάδες emails προς τους κατασκευαστές παγκοσμίως (Google, Apple κ.λπ.) για να ενσωματωθεί το 112 στα updates της περιοχής μας.
Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο να επικοινωνήσουμε με όλους τους κατασκευαστές κινητών που είχαν έστω και ελάχιστες πωλήσεις στην Ελλάδα, αλλά να διασφαλίσουμε ότι οι όποιες παράμετροι θα υπήρχαν και σε όλα τα μελλοντικά firmware updates των συσκευών.
Τα απρόοπτα του 2019 και η ακρίβεια εντοπισμού στη Ζάκυνθο
BV: Αυτό που μερικές φορές ξεχνάει ο κόσμος είναι πως το 112 δεν είναι μόνο για να δέχονται οι πολίτες ειδοποιήσεις για την ασφάλεια τους, αλλά και για ειδοποιούν οι ίδιοι όταν συμβαίνει κάτι σημαντικό. Πόσο ακριβές είναι το σύστημα στον εντοπισμό;
Θ.Σ: Η ακρίβεια του συστήματος εντοπισμού είναι εξαιρετική και δεν περιορίζεται στις πληροφορίες κυψέλης. Μπορεί να εντοπίσει το εξερχόμενο σήμα ανάγκης σε απόσταση 10 μέτρων περίπου. Την περίοδο που ήμουν Γενικός Γραμματέας Τηλεπικοινωνιών και στήναμε το ελληνικό 112 μαζί με τον τότε αναπληρωτή Γενικό Γραμματέα, Γιώργο Καραγιάννη, βρέθηκα στη Ζάκυνθο —από όπου και κατάγομαι— για λίγες μέρες διακοπών,. Εκεί, αποφάσισα να κάνω κάποιες δοκιμαστικές κλήσεις για να δω αν όντως δουλεύει ο εντοπισμός.
BV: Τι ακριβώς κάνατε; Καλέσατε το 112 από το σπίτι σας;
Θ.Σ: Ναι, αλλά και από πιο απομονωμένα σημεία. Κάλεσα, συστήθηκα ως Γενικός Γραμματέας και τους εξήγησα ότι κάνω έλεγχο της γραμμής. Τους ρώτησα: «Πού είμαι τώρα;». Η απάντηση που έλαβα με άφησε απόλυτα ικανοποιημένο, καθώς μου είπαν τη θέση μου με ακρίβεια λίγων μέτρων, ακόμη και όταν βρισκόμουν στα βουνά.
Αν στηνόταν τώρα το ελληνικό 112, πόσο διαφορετικό θα ήταν; Υπάρχουν σημεία στο σχεδιασμό του που θα έπρεπε να είχαν γίνει αλλιώς ή ήταν ελλειπή;
Θ.Σ: Το έργο στην Ελλάδα ξεκίνησε σωστά σαν ιδέα. Με βάση τις συνθήκες και τα δεδομένα της εποχής είχε στηθεί σωστά, αν και πάντα εκ των υστέρων μπορείς να βρεις σημεία για βελτίωση.
Το πρόβλημα είναι ότι ξεκίνησε σε μια περίοδο (2013-2014) που η χώρα είχε άλλα τεράστια (οικονομικά) προβλήματα και το έργο είχε “παραπέσει”.
BV: Μια τελευταία ερώτηση. Δεδομένου ότι το 112 είναι ένα ευρωπαϊκό έργο, ποια χώρα της Ευρώπης έχει την καλύτερη υλοποίηση; Που βρίσκεται η Ελλάδα μέσα σε αυτό;
Θ.Σ: Δεν είναι θέμα υλοποίησης, γιατί κάθε χώρα έχει διαφορετικά δεδομένα και ανάγκες που πρέπει να καλυφθούν και να αντιμετωπιστούν. Το ελληνικό σύστημα είναι από τα καλύτερα, κι αυτός είναι και ο λόγος που η ελληνική εμπειρία και τεχνογνωσία αυτή τη στιγμή “στήνει” το Γεωργιανό σύστημα.
Το σημαντικότερο όμως για να πετύχει το οποιοδήποτε σύστημα είναι η νοοτροπία πρώτα των πολιτών και μετά του κράτους. Υπό αυτές τις παραμέτρους νομίζω η καλύτερη υλοποίηση είναι αυτή της Ολλανδίας, κυρίως επειδή οι πολίτες το αντιμετωπίζουν διαφορετικά.
