Η κλιματική κρίση δεν αποτελεί πλέον μια μελλοντική απειλή, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα που απαιτεί άμεση δράση και στρατηγική θωράκιση. Στο πλαίσιο αυτό, είχαμε την ιδιαίτερη τιμή να συνομιλήσουμε με την Elina Bardram, Διευθύντρια για την Κλιματική Ανθεκτικότητα και τη Διαχείριση Πληροφοριών της Γενικής Διεύθυνσης για το Κλίμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα, κατά την πρόσφατη επίσκεψή της για μια ειδική συνάντηση εργασίας με τους Πρεσβευτές, Πρέσβειρες και τους Οργανισμούς Εταίρους του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα από κάθε γωνιά της Ελλάδας. Η εκδήλωση εξελίχθηκε σε έναν ζωντανό χώρο ανταλλαγής απόψεων, ουσιαστικού προβληματισμού και διαλόγου με έντονη προοπτική, αναδεικνύοντας τον κρίσιμο ρόλο της τοπικής δράσης στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η κ. Bardram αναλύει την έννοια της «σχεδιασμένης ανθεκτικότητας» ως ασφάλεια ζωής για την οικονομία, εξηγεί πώς οι επενδύσεις στις υποδομές πρέπει να θωρακιστούν απέναντι στα κλιματικά δεδομένα και υπογραμμίζει την ανάγκη για μια δίκαιη μετάβαση, όπου κανένας πολίτης δεν θα μείνει πίσω.
GB: Περιγράφετε συχνά την ανθεκτικότητα ως μια «ασφάλεια ζωής» για την οικονομία μας. Κατά την άποψή σας, ποιοι είναι οι πιο αποτελεσματικοί μοχλοί πολιτικής για τη μετάβαση από την αντιδραστική διαχείριση κρίσεων σε ένα πλαίσιο «σχεδιασμένης ανθεκτικότητας» (resilience by design);
EB: Ο πλέον αποτελεσματικός και θεμελιώδης μοχλός πολιτικής είναι η ενσωμάτωση της «σχεδιασμένης ανθεκτικότητας» στους πολεοδομικούς κανονισμούς και στις μεμονωμένες επενδυτικές αποφάσεις σε όλους τους τομείς. Με αυτόν τον τρόπο, τα μέτρα πρόβλεψης κρίσεων και μείωσης του κινδύνου εγγράφονται στον ίδιο τον ιστό της λειτουργίας των οργανισμών και των δημόσιων υποδομών. Η επένδυση σε ισχυρά προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης και ερευνητικές πρωτοβουλίες μπορεί επίσης να προωθήσει την καινοτομία στις στρατηγικές ανθεκτικότητας, ενθαρρύνοντας την προσαρμοστική σκέψη και τις ευέλικτες αποκρίσεις. Παράλληλα, η ενίσχυση της συμμετοχής της κοινότητας μέσω μοντέλων συμμετοχικής διακυβέρνησης δίνει τη δυνατότητα στους τοπικούς πληθυσμούς να συμβάλλουν στις προσπάθειες οικοδόμησης ανθεκτικότητας, διασφαλίζοντας ότι οι λύσεις δεν επιβάλλονται μόνο «από πάνω προς τα κάτω», αλλά επωφελούνται και από τη γνώση της βάσης. Τέλος, η παροχή κινήτρων για τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα μέσω επιχορηγήσεων, φοροαπαλλαγών και συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ) μπορεί να δώσει ώθηση στην καινοτομία και την κατανομή πόρων προς πρωτοβουλίες ανθεκτικότητας, δημιουργώντας ένα βιώσιμο οικοσύστημα έτοιμο να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις μελλοντικές προκλήσεις.
GB: Έχετε τονίσει ότι κάθε ευρώ που επενδύεται θα πρέπει να είναι «θωρακισμένο» απέναντι στο κλίμα (climate-proof). Πώς θα αξιολογούσατε την τρέχουσα πρόοδο ως προς την ενσωμάτωση μακροπρόθεσμων κλιματικών προβλέψεων στον τυπικό κύκλο ζωής των ευρωπαϊκών υποδομών;
EB: Η εικόνα της προόδου είναι μεικτή. Στη θετική πλευρά, η κλιματική θωράκιση μεγάλων έργων υποδομής που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ αποτελεί απαίτηση ήδη από το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2014-2020, ενώ στο τρέχον πλαίσιο (έως το 2027) επεκτάθηκε σε έργα όλων των μεγεθών. Με την ενεργό βοήθεια της συμβουλευτικής υπηρεσίας JASPERS της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και της Επιτροπής, οι διαχειριστικές αρχές και οι φορείς υλοποίησης έργων έχουν εξοικειωθεί με την εφαρμογή αξιολογήσεων κλιματικού κινδύνου και την αναζήτηση λύσεων προσαρμογής.
Ωστόσο, αυτό καλύπτει μόνο τα έργα που υποστηρίζονται από συγκεκριμένα ταμεία της ΕΕ, όπως το Ταμείο Συνοχής και ο Μηχανισμός «Συνδέοντας την Ευρώπη». Αρκετές χώρες της ΕΕ έχουν κάνει βήματα προόδου στην ενσωμάτωση αξιολογήσεων κλιματικού κινδύνου στις δικές τους διαδικασίες σχεδιασμού και ανάπτυξης, ωθούμενες από αυστηρούς κανονισμούς και ειδική χρηματοδότηση. Προηγμένες τεχνικές μοντελοποίησης τροφοδοτούν όλο και περισσότερο τον σχεδιασμό των υποδομών, επιτρέποντας τη δημιουργία κατασκευών ανθεκτικών στο κλίμα που λαμβάνουν υπόψη μελλοντικές περιβαλλοντικές συνθήκες, όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Παρόλα αυτά, ο ρυθμός και η έκταση της ενσωμάτωσης παραμένουν ανομοιόμορφα, με ορισμένες περιοχές να υστερούν λόγω πολιτικής αδράνειας ή οικονομικών περιορισμών. Υπάρχει επίσης επιτακτική ανάγκη να καταλήξουμε σε μια κοινή αντίληψη για την πιθανή τροχιά του κλίματος στην Ευρώπη και να καταστήσουμε διαθέσιμες τις πληροφορίες για τις κλιματικές συνθήκες σε μορφή επαρκώς λεπτομερή, ώστε να είναι χρήσιμες για τους λήπτες αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Πρόθεσή μας είναι να βοηθήσουμε στην αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων μέσω του Ευρωπαϊκού Ολοκληρωμένου Πλαισίου για την Κλιματική Ανθεκτικότητα.
GB: Ενώ η προσαρμογή θεωρείται ενίοτε επιβαρυντική λόγω του υψηλού αρχικού κόστους, πώς μπορούμε να επικοινωνήσουμε καλύτερα τα κοινωνικοοικονομικά οφέλη της πρόληψης; Υπάρχουν παραδείγματα στην Ευρώπη όπου η έγκαιρη παρέμβαση μείωσε επιτυχώς συστημικούς χρηματοοικονομικούς κινδύνους;
EB: Η οικοδόμηση ανθεκτικότητας θεωρείται μερικές φορές κόστος, αλλά στην πραγματικότητα αποφέρει πολλαπλά οφέλη. Πρώτον: σώζει ζωές και αποτρέπει απώλειες. Για παράδειγμα, οι επενδύσεις στην αντιπλημμυρική προστασία στην Πολωνία απέτρεψαν αυτό που θα μπορούσε να είναι μια πλημμύρα μεγάλης κλίμακας το 2024.
Δεύτερον, τα μέτρα ανθεκτικότητας συχνά ωφελούν τις κοινότητες πέρα από τη μείωση των κινδύνων. Οι λύσεις που βασίζονται στη φύση (nature-based solutions) δείχνουν πώς μπορούμε να διαχειριστούμε κινδύνους καταστροφών, όπως η ακραία ζέστη ή οι πλημμύρες – τα πράσινα πάρκα προσφέρουν στις γειτονιές χώρους ανάπαυσης και παιχνιδιού όλο το χρόνο και μειώνουν το κόστος υγειονομικής περίθαλψης από την ατμοσφαιρική ρύπανση.
Τρίτον, οι επενδύσεις στην κλιματική ανθεκτικότητα λειτουργούν ως οικονομικό ερέθισμα και δημιουργούν θέσεις εργασίας. Η αντιπλημμυρική προστασία απαιτεί υλικά και εργάτες κατά την κατασκευή. Στη συνέχεια, επιτρέπει τη διαχείριση των κινδύνων και βοηθά τις επιχειρήσεις να ευημερήσουν σε ένα ασφαλέστερο περιβάλλον.
Τέλος, σε κάθε επίπεδο, η διασφάλιση ότι ένα περιουσιακό στοιχείο μπορεί να αντέξει τις μελλοντικές κλιματικές συνθήκες αποτελεί επένδυση – δεν θα χρειαστεί να ανακατασκευαστεί ή να αντικατασταθεί, παρέχοντας μεγαλύτερη σταθερότητα στις επιχειρήσεις.
GB: Καθώς η κλιματική κρίση εντείνεται, πώς επαναπροσδιορίζεται η σχέση μεταξύ κρατικών αρχών και πολιτών όσον αφορά τη συνυπευθυνότητα για την ασφάλεια και την πρόληψη καταστροφών;
EB: Η Στρατηγική της ΕΕ για την Ένωση Ετοιμότητας επαναπροσδιορίζει ρητά τη σχέση μεταξύ αρχών και πολιτών ως σχέση συνυπευθυνότητας απέναντι στους κλιματικούς κινδύνους. Η Στρατηγική μετατοπίζεται από μια αντιδραστική προσέγγιση «από πάνω προς τα κάτω» σε ένα μοντέλο που αφορά ολόκληρη την κοινωνία, όπου η ετοιμότητα γίνεται συλλογική προσπάθεια. Για τους πολίτες, αυτό σημαίνει προληπτική δέσμευση: η Στρατηγική ενθαρρύνει τα νοικοκυριά να διαθέτουν αποθέματα βασικών ειδών για τουλάχιστον 72 ώρες, ενσωματώνει την εκπαίδευση ετοιμότητας στα σχολικά προγράμματα και θεσπίζει μια ετήσια Ημέρα Ετοιμότητας της ΕΕ για την καλλιέργεια μιας κουλτούρας εγρήγορσης. Παράλληλα, οι αρχές έχουν την υποχρέωση να διασφαλίζουν τη διαφάνεια (π.χ. μέσω του Πίνακα Αποτελεσμάτων Ετοιμότητας της ΕΕ, που θα παρέχει δεδομένα κινδύνου σε πραγματικό χρόνο) και να ενισχύουν την τοπική ανθεκτικότητα υποστηρίζοντας πρωτοβουλίες σε επίπεδο κοινότητας. Θεσμοθετώντας αυτή τη συνεργασία, η ΕΕ στοχεύει να καταστήσει την ετοιμότητα ένα κοινό καθήκον του πολίτη, όπως η ανακύκλωση ή η πυρασφάλεια.
GB: Η «Αποστολή για την Προσαρμογή» (Mission for Adaptation) δίνει έμφαση σε λύσεις από τη βάση προς την κορυφή. Με ποιους τρόπους μπορούμε να ενδυναμώσουμε περαιτέρω τους πολίτες ώστε να μετατραπούν από ενημερωμένοι παρατηρητές σε ενεργούς συμμετέχοντες στη διαδικασία λήψης αποφάσεων;
EB: Η Αποστολή της ΕΕ για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή θέτει τη συν-δημιουργία λύσεων στην καρδιά του μετασχηματισμού των περιοχών ώστε να γίνουν πιο ανθεκτικές στις κλιματικές επιπτώσεις. Από το 2021, η Αποστολή έχει υποστηρίξει πάνω από 100 περιφερειακές και τοπικές αρχές με άμεση καθοδήγηση και πρακτική υποστήριξη στη συμμετοχή των πολιτών. Επιπλέον, παρέχει στις αρχές γνώσεις και πόρους (σεμινάρια, εγχειρίδια «φτιάξ’ το μόνος σου») για τις καταλληλότερες προσεγγίσεις εμπλοκής των πολιτών σε όλα τα στάδια: από την ευαισθητοποίηση για τους κινδύνους μέχρι τον σχεδιασμό και την υλοποίηση λύσεων και τη συμβολή στην παρακολούθηση μέσω της «επιστήμης των πολιτών» (citizen science).
GB: Περιοχές όπως η Ελλάδα αντιμετωπίζουν έντονες κλιματικές πιέσεις. Ποια συγκεκριμένα εργαλεία από το χαρτοφυλάκιο της DG CLIMA (όπως το Μέσο Τεχνικής Υποστήριξης – TSI ή το Climate-ADAPT) θεωρείτε ως τα πλέον μετασχηματιστικά για το μεσογειακό πλαίσιο;
EB: Το Climate-ADAPT παρέχει έγκυρη γνώση για τους κλιματικούς κινδύνους και έμπνευση για την αντιμετώπισή τους με επικυρωμένα παραδείγματα. Το TSI παρέχει τεχνική βοήθεια για την υλοποίηση σημαντικών μεταρρυθμίσεων. Είχε ήδη σημαντικό αντίκτυπο με το έργο υποστήριξης για την «Ενίσχυση της ανθεκτικότητας, της ετοιμότητας και της ικανότητας απόκρισης σε κρίσεις της Ελλάδας» το 2024, καθώς και με την υποστήριξη του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας το 2022. Το 2026, η Επιτροπή ενέκρινε ένα πολυκρατικό έργο με στόχο την «Ενίσχυση της ικανότητας μοντελοποίησης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και των σχετικών πολιτικών».
Η Αποστολή για την Προσαρμογή, που ξεκίνησε το 2021, στοχεύει να βοηθήσει πρωτοπόρες περιοχές στην Ελλάδα παρέχοντας χρηματοδότηση για την ανθεκτικότητα των αστικών περιοχών (έργα GreenInCities και Arsinoe) και για λύσεις βασισμένες στη φύση για τη θωράκιση κρίσιμων μεσογειακών υποδομών (έργο Med-IREN).
GB: Πώς διασφαλίζει η DG CLIMA ότι η κλιματική προστασία παραμένει δημόσιο αγαθό, διασφαλίζοντας ότι η μετάβαση είναι δίκαιη και ότι τα μέτρα προσαρμογής είναι προσβάσιμα σε όλα τα τμήματα της κοινωνίας;
EB: Η διασφάλιση ότι η κλιματική προστασία παραμένει δημόσιο αγαθό είναι κεντρικής σημασίας για το έργο μας. Η μετάβαση πρέπει να είναι δίκαιη, καθώς οι πιο ευάλωτοι είναι ήδη δυσανάλογα εκτεθειμένοι στους κινδύνους. Οι πολιτικές ανθεκτικότητας πρέπει να μειώνουν προληπτικά τις ανισότητες διασφαλίζοντας δίκαιη πρόσβαση σε πόρους και συμπεριληπτική λήψη αποφάσεων.
Έχουμε ήδη υιοθετήσει μέτρα για την αντιμετώπιση των κλιματικών επιπτώσεων στους εργαζόμενους και την υποστήριξη αγροτικών περιοχών που αντιμετωπίζουν ενεργειακή φτώχεια. Αλλά πρέπει να γίνουν περισσότερα. Θέλουμε η «δίκαιη ανθεκτικότητα» (just resilience) να είναι κάτι παραπάνω από μια αρχή και να καθοδηγεί ενεργά τη διαχείριση κινδύνων. Η κοινωνική δικαιοσύνη πρέπει να εξετάζεται συστηματικά, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας της υγείας και της διασφάλισης ότι τα ευάλωτα νοικοκυριά έχουν πρόσβαση σε βασική υποστήριξη, όπως η ασφάλιση.
GB: Πώς αντιλαμβάνεστε την εξέλιξη και τον αντίκτυπο της συμμετοχής της ελληνικής κοινωνίας των πολιτών στο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα (Εuropean Climate Pact) και το έργο των Πρεσβευτών, Πρεσβειρών και οργανισμών Εταίρων του μέχρι σήμερα;
EB:Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα είναι μια μοναδική πρωτοβουλία για την ευαισθητοποίηση και τη σύνδεση ανθρώπων και οργανισμών. Με μια κοινότητα σχεδόν 100 Πρεσβευτών και Εταίρων στην Ελλάδα, το Σύμφωνο δείχνει πώς η ευρεία κοινωνική συμμετοχή μπορεί να υποστηρίξει τόσο την κλιματική δράση όσο και την οικονομική ανθεκτικότητα. Το έργο των Ελλήνων Πρεσβευτών, Πρεσβειρών και οργανισμών Εταίρων βοηθά στη μετατροπή των κλιματικών στόχων σε πρακτικές, τοπικά σχετικές δράσεις, βελτιώνοντας παράλληλα την κατανόηση των κινδύνων για τα νοικοκυριά, τους δήμους και τις επιχειρήσεις.
GB. Πώς μπορεί το δίκτυο των Πρεσβευτών, Πρεσβειρών και οργανισμών Εταίρων του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα στην Ελλάδα να συγχρονιστεί περαιτέρω με την «Αποστολή για την Προσαρμογή» ώστε να ενισχυθούν τα απτά αποτελέσματα σε τοπικό επίπεδο;
EB: Υπάρχει ήδη μια στρατηγική συνεργασία μεταξύ του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα και της Αποστολής για την Προσαρμογή. Μέσω της πλατφόρμας υλοποίησης MIP4Adapt, η Αποστολή παρέχει τεχνική βοήθεια και χρηματοδοτική υποστήριξη, ενώ το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για το Κλίμα συμβάλλει μέσω της κινητοποίησης πολιτών και τοπικών φορέων. Αυτό δημιουργεί μια ισχυρή βάση για τη σύνδεση της εφαρμογής των λύσεων με την «τοπική ιδιοκτησία» (local ownership), η οποία είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική προσαρμογή.
