Σε αχαρτογράφητα και εξαιρετικά επικίνδυνα νερά εισέρχεται πλέον η διεθνής γεωπολιτική σκακιέρα, καθώς οι ύστατες προσπάθειες για μια διπλωματική εκτόνωση μεταξύ της Ουάσινγκτον και της Τεχεράνης κατέληξαν σε ένα ηχηρό αδιέξοδο. Η πλήρης αποτυχία των έμμεσων συνομιλιών δεν αποτελεί απλώς άλλη μια χαμένη ευκαιρία για ειρήνη, αλλά λειτουργεί πλέον ως επιταχυντής για μια ενδεχόμενη, ανεξέλεγκτη στρατιωτική ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή. Μια εξέλιξη που απειλεί να παρασύρει την παγκόσμια οικονομία σε έναν νέο, σφοδρό κύκλο αβεβαιότητας και ανατιμήσεων.
Ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, εμφανίζεται πιο οργισμένος από ποτέ, καθώς η ιρανική πλευρά επέλεξε να απαντήσει στις ασφυκτικές αμερικανικές πιέσεις με μια πρόταση που στους διαδρόμους του Λευκού Οίκου μεταφράστηκε ως καθαρός «εμπαιγμός».
Η ιρανική αντιπρόταση που άναψε «φωτιές» στην Ουάσινγκτον
Το παρασκήνιο των διαπραγματεύσεων, οι οποίες διεξήχθησαν το προηγούμενο διάστημα μέσω τρίτων, εμπιστευτικών διαύλων, αποκαλύπτει το χαώδες μέγεθος της απόστασης που χωρίζει τις δύο πλευρές. Η Τεχεράνη προσήλθε στο τραπέζι με ένα «πακέτο» αντιπροτάσεων που περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τον τερματισμό των εχθροπραξιών στον Λίβανο, την εγγύηση της ασφαλούς ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και, ως βασική προϋπόθεση, την άμεση άρση του ναυτικού και οικονομικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών από τις αμερικανικές δυνάμεις.
Ωστόσο, στο πλέον φλέγον ζήτημα, αυτό του πυρηνικού προγράμματος, η ιρανική πλευρά πρότεινε απλώς την «αραίωση» ενός μέρους του εμπλουτισμένου ουρανίου της και τη μεταφορά του σε τρίτη χώρα (με τις πληροφορίες να φωτογραφίζουν τη Ρωσία). Για την αμερικανική διπλωματία, αυτή η προσφορά ήταν εντελώς εκτός πραγματικότητας. Η Ουάσινγκτον δεν επιζητά ημίμετρα ή προσωρινές μεταφορές υλικού, αλλά την πλήρη, οριστική και αυστηρά επαληθεύσιμη αποξήλωση του συνόλου των πυρηνικών υποδομών στο εσωτερικό του Ιράν. Η άρνηση της Τεχεράνης να συναινέσει στην καταστροφή των εγκαταστάσεων εμπλουτισμού θεωρήθηκε ξεκάθαρη τακτική κωλυσιεργίας, με σκοπό τη διατήρηση της πυρηνικής της τεχνογνωσίας.
Γιατί ο Τραμπ επιλέγει τη στρατηγική της απόλυτης σύγκρουσης
Η σκληρή και αδιάλλακτη στάση του Αμερικανού προέδρου έχει βαθύτερα πολιτικά και στρατηγικά αίτια. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει επενδύσει τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο στο δόγμα της «μέγιστης πίεσης», πεπεισμένος ότι μόνο η ολοκληρωτική οικονομική εξόντωση και η συνθηκολόγηση του Ιράν μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλεια του Ισραήλ και των αραβικών κρατών του Κόλπου.
Επιπλέον, η οργή του ενισχύεται από το χρονικό “timing”. Ο Τραμπ προετοιμαζόταν για μια κρίσιμη, υψηλού συμβολισμού επίσκεψη στο Πεκίνο. Στο πλαίσιο του ευρύτερου ανταγωνισμού με την Κίνα, επιθυμούσε διακαώς να προσέλθει στις συνομιλίες έχοντας στις αποσκευές του μια ιστορική διπλωματική νίκη επί του Ιράν, αποδεικνύοντας ότι η τακτική της «πυγμής» αποδίδει. Η ιρανική υπαναχώρηση του στέρησε αυτό το στρατηγικό πλεονέκτημα, εμφανίζοντάς τον εκτεθειμένο. Αυτό εξηγεί εν πολλοίς την κατακόρυφη κλιμάκωση της ρητορικής του και τη διαρροή τελεσίγραφων που συμπυκνώνονται στο δίλημμα: «συμφωνία ή μαζικός βομβαρδισμός».
Το ενεργειακό θρίλερ στα στενά του Ορμούζ και οι επιπτώσεις
Η κατάρρευση των διαύλων επικοινωνίας επαναφέρει εφιαλτικά στο προσκήνιο τον κίνδυνο για τα Στενά του Ορμούζ. Αποτελώντας τη στενωπό από την οποία διέρχεται σχεδόν το 20% της παγκόσμιας ημερήσιας κατανάλωσης πετρελαίου, η περιοχή είναι η απόλυτη παγκόσμια πυριτιδαποθήκη. Οποιαδήποτε ενεργή στρατιωτική εμπλοκή θα οδηγούσε αυτόματα σε ασύμμετρα αντίποινα από το Ιράν, με πιθανότερο σενάριο το κλείσιμο ή τη ναρκοθέτηση των Στενών.
Για την Ευρώπη συνολικά, αλλά και για την Ελλάδα ειδικότερα, μια τέτοια εξέλιξη θα ισοδυναμούσε με οικονομικό εφιάλτη. Η βίαιη και ανεξέλεγκτη εκτίναξη των διεθνών τιμών του μαύρου χρυσού θα πυροδοτούσε ένα σαρωτικό κύμα πληθωρισμού, υπονομεύοντας εκ βάθρων τους κρατικούς προϋπολογισμούς και στραγγαλίζοντας την ανάπτυξη. Το ιρανικό καθεστώς γνωρίζει άριστα ότι η απειλή για την παγκόσμια ναυσιπλοΐα αποτελεί το ύστατο, ισχυρότερο διαπραγματευτικό του χαρτί.
Το δίλημμα της αλλαγής καθεστώτος και η επόμενη μέρα
Το πλέον ανησυχητικό ποιοτικό στοιχείο στην παρούσα κρίση είναι η επαναφορά της ορολογίας περί «αλλαγής καθεστώτος» (regime change) από τα χείλη κορυφαίων Αμερικανών αξιωματούχων. Τα «γεράκια» του Λευκού Οίκου φαίνεται να πείθουν τον πρόεδρο ότι το ιερατείο της Τεχεράνης δεν πρόκειται ποτέ να εγκαταλείψει οικειοθελώς τις πυρηνικές του φιλοδοξίες. Οι διαρροές ότι οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις επικαιροποιούν τα σχέδια στοχευμένων πληγμάτων σε κρίσιμες ιρανικές υποδομές, καταδεικνύουν την κρισιμότητα της κατάστασης.
Το πρόσφατο διπλωματικό φιάσκο δεν ήταν απλώς ένα εμπόδιο στον δρόμο προς την ειρήνη, αλλά πιθανότατα το σημείο χωρίς επιστροφή. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται στην πιο οριακή καμπή των τελευταίων δεκαετιών. Εάν η διεθνής κοινότητα δεν κατορθώσει να βρει άμεσα μια αξιόπιστη βαλβίδα αποσυμπίεσης, ο Ντόναλντ Τραμπ, εγκλωβισμένος στο αφήγημα της στρατιωτικής υπεροχής, ενδέχεται να θεωρήσει το προληπτικό πλήγμα ως τη μοναδική διέξοδο, ανοίγοντας τον ασκό του Αιόλου με ανυπολόγιστες συνέπειες για ολόκληρο τον πλανήτη.
