Η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας βρίσκεται ίσως στο πιο κρίσιμο σταυροδρόμι των τελευταίων δεκαετιών, εγκλωβισμένη στις ίδιες τις στρατηγικές της επιλογές. Το πολύπλοκο γεωπολιτικό παιχνίδι του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ανάμεσα στη Δύση και τη Μόσχα φαίνεται πως καταλήγει σε ένα απόλυτο αδιέξοδο. Η πολύκροτη αγορά του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400, που κάποτε παρουσιάστηκε ως σύμβολο ανεξαρτησίας της Άγκυρας, έχει πλέον μετατραπεί σε ασφυκτική θηλιά στον λαιμό της τουρκικής διπλωματίας.
Η Τουρκία αναζητά εναγωνίως διέξοδο για να επιστρέψει στο πρόγραμμα των μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35, ωστόσο προσκρούει στην άρνηση της Ρωσίας να δεχθεί πίσω το πυραυλικό σύστημα, αλλά και στο ισχυρό τείχος που έχει υψώσει το αμερικανικό Κογκρέσο, με τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου να διαδραματίζει τον δικό του, κομβικό ρόλο στο παρασκήνιο.
Το ρωσικό βέτο στην επιστροφή των S-400
Η προσπάθεια της Άγκυρας να απεγκλωβιστεί από τις αμερικανικές κυρώσεις CAATSA έχει οδηγήσει την τουρκική ηγεσία στην αναζήτηση δημιουργικών, αλλά πρακτικά ανεδαφικών λύσεων. Ένα από τα σενάρια που εξετάστηκαν εκτενώς στο διπλωματικό παρασκήνιο ήταν η επιστροφή των συστοιχιών S-400 πίσω στη Ρωσία, προκειμένου να ικανοποιηθεί το βασικό προαπαιτούμενο της Ουάσιγκτον.
Ωστόσο, η Μόσχα απορρίπτει κατηγορηματικά αυτό το ενδεχόμενο. Το ρωσικό βέτο δεν εδράζεται μόνο στους αυστηρούς νομικούς όρους του συμβολαίου αγοραπωλησίας, αλλά εξυπηρετεί έναν πολύ ευρύτερο γεωστρατηγικό σκοπό. Η διατήρηση των S-400 στο τουρκικό έδαφος αποτελεί για τον Βλαντιμίρ Πούτιν τη μόνιμη «σφήνα» στο νοτιοανατολικό πλευρό του ΝΑΤΟ. Όσο η Τουρκία κατέχει ρωσικά οπλικά συστήματα, η ρήξη της με τις Ηνωμένες Πολιτείες διαιωνίζεται, αποδυναμώνοντας τη συνοχή της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας. Η ρωσική διπλωματία, λειτουργώντας με κυνικό ρεαλισμό, αρνείται πεισματικά να διευκολύνει την επαναπροσέγγιση Άγκυρας και Ουάσιγκτον.
Το απόλυτο αμερικανικό μπλόκο στα F-35
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών παραμένει αδιαπραγμάτευτη. Το Πεντάγωνο και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ έχουν καταστήσει σαφές σε όλους τους τόνους ότι δεν υφίσταται καμία τεχνική ή πολιτική φόρμουλα συνύπαρξης των F-35 με τους ρωσικούς S-400. Η τεχνολογική ασυμβατότητα και ο τεράστιος κίνδυνος υποκλοπής ευαίσθητων δεδομένων (stealth) του αμερικανικού μαχητικού από τα ρωσικά ραντάρ αποτελούν αδιαπέραστη κόκκινη γραμμή.
Παρασκηνιακές προσπάθειες της τουρκικής διπλωματίας να προτείνει εναλλακτικές, όπως την τοποθέτηση των S-400 στη βάση του Ιντσιρλίκ υπό αμερικανική επιτήρηση ή την αδρανοποίησή τους σε σφραγισμένες αποθήκες. Όλες αυτές οι προτάσεις απορρίπτονται συνοπτικά από το αμερικανικό Κογκρέσο, το οποίο απαιτεί την πλήρη, φυσική και οριστική απομάκρυνση του συστήματος από την τουρκική επικράτεια. Η αδυναμία της Άγκυρας να ικανοποιήσει αυτή τη συνθήκη την κρατά εκτός της νέας αεροπορικής αρχιτεκτονικής της Δύσης.
Ο παράγοντας Νετανιάχου και η ισραηλινή επιρροή
Ένα επιπλέον, εξαιρετικά κρίσιμο στοιχείο που εμποδίζει την τουρκική εξοπλιστική αναβάθμιση, είναι η ραγδαία επιδείνωση των σχέσεων με το Ισραήλ. Η εμπρηστική ρητορική του Ερντογάν μετά το ξέσπασμα του πολέμου στη Γάζα και οι σφοδρές, προσωπικές επιθέσεις εναντίον του Μπενιαμίν Νετανιάχου έχουν προκαλέσει τεκτονικές αναταράξεις στην Ουάσιγκτον.
Η επιρροή του Ισραηλινού πρωθυπουργού και του ισχυρού φιλοϊσραηλινού λόμπι στο αμερικανικό Κογκρέσο είναι καταλυτική. Κορυφαίοι νομοθέτες και από τα δύο μεγάλα κόμματα (Δημοκρατικούς και Ρεπουμπλικάνους) αρνούνται κατηγορηματικά να εγκρίνουν την πώληση στρατηγικών υπερόπλων, όπως τα F-35, σε μια χώρα η οποία φιλοξενεί στελέχη της Χαμάς και απειλεί ανοιχτά ένα κομβικό συμμαχικό κράτος των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Ο παράγοντας «Νετανιάχου» λειτουργεί ως αδιαπέραστη ασπίδα στις τουρκικές βλέψεις, καθιστώντας την αλλαγή στάσης του Κογκρέσου σχεδόν αδύνατη υπό τις παρούσες πολιτικές συνθήκες.
Η ανατροπή της ισορροπίας στο Αιγαίο
Το κόστος αυτού του διπλωματικού εγκλωβισμού είναι τεράστιο για την Τουρκία, ειδικά σε επίπεδο περιφερειακών συσχετισμών. Ενώ η Άγκυρα αναλώνεται σε άκαρπες διαπραγματεύσεις και παρακάλια, η Ελλάδα προχωρά ταχύτατα στον εκσυγχρονισμό των ενόπλων δυνάμεών της. Η απόκτηση των γαλλικών μαχητικών Rafale, η αναβάθμιση των F-16 σε διαμόρφωση Viper και, κυρίως, η επικείμενη ένταξη της ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας στο πρόγραμμα των F-35, αλλάζουν άρδην την ισορροπία ισχύος στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η ανάλυση καταδεικνύει ότι το γεωπολιτικό εκκρεμές έχει μετατοπιστεί αμετάκλητα. Η Τουρκία κινδυνεύει πλέον ανοιχτά να χάσει την αεροπορική υπεροχή, γεγονός που συνιστά ένα πλήγμα όχι μόνο στρατιωτικό, αλλά και βαθύτατα ψυχολογικό για το καθεστώς Ερντογάν.
Το αδιέξοδο των S-400 δεν είναι ένα απλό εξοπλιστικό ζήτημα, αλλά η ηχηρή αποτυχία του δόγματος της «στρατηγικής αυτονομίας» που προσπάθησε να επιβάλει εκβιαστικά η Τουρκία. Με τη Ρωσία να κλείνει την πόρτα της επιστροφής, τις ΗΠΑ να παραμένουν ανυποχώρητες και το Ισραήλ να μπλοκάρει κάθε πολιτική προσέγγιση στο Κογκρέσο, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν καλείται να πληρώσει το τίμημα των δικών του αμφιλεγόμενων επιλογών.
