Η Μέση Ανατολή και οι παγκόσμιες αγορές ενέργειας παρακολουθούν με κομμένη την ανάσα τις καταιγιστικές εξελίξεις, καθώς η πολυαναμενόμενη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν προσκρούει σε ένα νέο, τεράστιο εμπόδιο. Λίγες μόνο ημέρες αφότου ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε δημόσια ότι μια συμφωνία έχει «σε μεγάλο βαθμό διαπραγματευτεί», ο ένοικος του Λευκού Οίκου έκανε μια θεαματική, ριψοκίνδυνη στρατηγική στροφή. Αποφάσισε να επιστρέψει στην Τεχεράνη το προτεινόμενο Μνημόνιο Κατανόησης (MoU) γεμάτο με εκτενείς, μονομερείς και εξαιρετικά σκληρές τροποποιήσεις.
Οι αλλαγές που επιβάλλει τώρα η Ουάσιγκτον παρατείνουν επικίνδυνα την αβεβαιότητα και εγείρουν το κρίσιμο ερώτημα: είναι η ιρανική ηγεσία διατεθειμένη να αποδεχτεί μια διευθέτηση που, με τους νέους όρους, ομοιάζει περισσότερο με πλήρη, άνευ όρων συνθηκολόγηση;
Το παρασκήνιο στον Λευκό Οίκο και οι αμερικανικές κόκκινες γραμμές
Σύμφωνα με διασταυρωμένες πληροφορίες από τα αμερικανικά δίκτυα, το καθοριστικό σημείο καμπής υπήρξε η μαραθώνια συνεδρίαση στην Αίθουσα Διαχείρισης Κρίσεων (Situation Room) την περασμένη Παρασκευή. Ενώ οι διπλωματικές αποστολές ανέμεναν ότι ο Ντόναλντ Τραμπ θα παρείχε την τελική του έγκριση στο κείμενο της συμφωνίας, η συνάντηση ολοκληρώθηκε εν μέσω εντάσεων, χωρίς την πολυπόθητη υπογραφή.
Ο Αμερικανός πρόεδρος φέρεται να ζήτησε αυστηρότερες, νομικά δεσμευτικές διατυπώσεις και ρήτρες που θα κατοχυρώνουν απόλυτα τα αμερικανικά και ισραηλινά συμφέροντα. «Θα κλείσω μόνο μια συμφωνία που ικανοποιεί πλήρως τις κόκκινες γραμμές μας. Το Ιράν δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικό όπλο, και αυτό πρέπει να είναι εγγυημένο, όχι απλώς στα χαρτιά», διεμήνυσε ο Τραμπ στο επιτελείο του. Αξιωματούχοι της αμερικανικής κυβέρνησης διαρρέουν πως η Ουάσιγκτον είναι διατεθειμένη να περιμένει, χρησιμοποιώντας την ασφυκτική πίεση του ναυτικού αποκλεισμού ως το απόλυτο εργαλείο καταναγκασμού.
Το αγκάθι του πυρηνικού προγράμματος και το εμπλουτισμένο ουράνιο
Το πλέον φλέγον ζήτημα της αμερικανικής αναθεώρησης αφορά τον πυρήνα της ιρανικής στρατηγικής: το πυρηνικό πρόγραμμα. Το αρχικό προσχέδιο προέβλεπε μια γενική δέσμευση της Τεχεράνης ότι δεν θα επιδιώξει την κατασκευή πυρηνικών όπλων, ορίζοντας ένα «παράθυρο» 60 ημερών για την περαιτέρω εξειδίκευση των τεχνικών λεπτομερειών μέσω κλιμακίων του ΔΟΑΕ (Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας).
Ο Ντόναλντ Τραμπ, ωστόσο, απέρριψε κατηγορηματικά αυτή την προσέγγιση της σταδιακής διευθέτησης. Απαιτεί ρητές και άμεσες δεσμεύσεις για την οριστική απομάκρυνση ή την πλήρη καταστροφή των αποθεμάτων υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου (HEU) που έχει συσσωρεύσει το Ιράν τα τελευταία χρόνια. Επιπλέον, ζητά σαφές χρονοδιάγραμμα για την πρόσβαση των ΗΠΑ στον έλεγχο αυτής της διαδικασίας. Από την πλευρά της, η ιρανική διπλωματία ξεκαθαρίζει σε όλους τους τόνους ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα, το οποίο υποστηρίζει πως έχει ειρηνικό χαρακτήρα, αποτελεί αναφαίρετο κυριαρχικό δικαίωμα και δεν τίθεται υπό διαπραγμάτευση υπό το καθεστώς εκβιασμού.
Ο έλεγχος των θαλασσών: Το Στενό του Ορμούζ και ο ναυτικός αποκλεισμός
Ο λόγος που οι διεθνείς αγορές πετρελαίου αντιδρούν με νευρικότητα σε αυτές τις καθυστερήσεις, ακούει στο όνομα Στενό του Ορμούζ. Η στενή αυτή πλωτή αρτηρία, από την οποία διέρχεται ιστορικά πάνω από το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου, παραμένει ουσιαστικά αποκλεισμένη ή εξαιρετικά επικίνδυνη, λόγω της παρουσίας ναρκών και της έντονης στρατιωτικής δραστηριότητας.
Η Ουάσιγκτον έθεσε ως αδιαπραγμάτευτο όρο το άμεσο και ασφαλές άνοιγμα του Στενού, ρητά χωρίς την επιβολή οποιωνδήποτε «διοδίων ασφαλείας» που φέρεται να εξέταζε η Τεχεράνη. Επιπρόσθετα, το Ιράν καλείται να αναλάβει την πλήρη ευθύνη και το κόστος για την απομάκρυνση των ναρκών. Η αμερικανική θέση είναι ξεκάθαρη: μόνο όταν αποκατασταθεί απολύτως η διεθνής ναυσιπλοΐα, ο αμερικανικός στόλος θα άρει τον ναυτικό αποκλεισμό που έχει στραγγαλίσει την ιρανική οικονομία, εμποδίζοντας τις εξαγωγές του αργού πετρελαίου της.
Η σκιά του Μπαράκ Ομπάμα και ο πόλεμος των δεσμευμένων κεφαλαίων
Ένας επιπλέον, βαθιά πολιτικός λόγος που οδήγησε στην απόρριψη του αρχικού προσχεδίου είναι η διαχείριση της οικονομικής ανακούφισης του Ιράν. Η Τεχεράνη έθεσε ως απόλυτη προϋπόθεση την άμεση αποδέσμευση των παγωμένων περιουσιακών της στοιχείων που βρίσκονται εγκλωβισμένα σε ξένες τράπεζες λόγω των διεθνών κυρώσεων.
Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ επιθυμεί διακαώς να αποφύγει οποιαδήποτε σύγκριση με την ιστορική συμφωνία JCPOA του 2015. Ο ίδιος έχει χτίσει μεγάλο μέρος της ρητορικής του επικρίνοντας την κυβέρνηση του Μπαράκ Ομπάμα για τις περιβόητες «παλέτες με τα μετρητά» προς το Ιράν. Συνεπώς, αρνείται πεισματικά οποιαδήποτε άμεση προκαταβολή χρημάτων σε αυτό το αρχικό στάδιο. Όπως διεμήνυσε επικοινωνιακά, «κανένα ποσό δεν θα ανταλλαχθεί μέχρι νεωτέρας», μια θέση που έχει εξοργίσει τους Ιρανούς διαπραγματευτές, οι οποίοι θεωρούν την εισροή ρευστότητας ζωτικής σημασίας για την κοινωνική ειρήνη στο εσωτερικό της χώρας τους.
Η αντίδραση της Τεχεράνης
Στην Τεχεράνη, το κλίμα είναι βαρύ και οι δηλώσεις των αξιωματούχων οξύτατες. Ο πρόεδρος της ιρανικής Βουλής, Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, υπογράμμισε ότι «δεν υπάρχει καμία εμπιστοσύνη στα λόγια του αντιπάλου», επισημαίνοντας πως η Ισλαμική Δημοκρατία θα υπογράψει μόνο εφόσον διασφαλιστούν άμεσα και απτά οικονομικά ανταλλάγματα, χωρίς εκπτώσεις στην εθνική κυριαρχία.
Διαπιστώνουμε ότι βρισκόμαστε μπροστά στην κλασική εφαρμογή της διαπραγματευτικής τακτικής του «brinkmanship» (πολιτική του χείλους της αβύσσου). Ο Αμερικανός πρόεδρος επιχειρεί να εξωθήσει την ήδη εξαντλημένη ιρανική ηγεσία στο όριο της κατάρρευσης, αποσκοπώντας σε μια συνθηκολόγηση που θα πιστωθεί ως δικός του, προσωπικός και ιστορικός διπλωματικός θρίαμβος.
Εντούτοις, το γεωπολιτικό ρίσκο παραμένει τρομακτικό. Όσο οι υπογραφές καθυστερούν, το Στενό του Ορμούζ παραμένει κλειστό και ο κίνδυνος ενός ευρύτερου, ανεξέλεγκτου περιφερειακού πολέμου παραμονεύει. Το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται ενώπιον ενός ιστορικού διλήμματος: να υποκύψει στις απαιτήσεις των ΗΠΑ για να αποτρέψει την απόλυτη οικονομική κατάρρευση, ή να τραβήξει το σχοινί στα άκρα, ποντάροντας στον φόβο της Δύσης για ένα νέο, παγκόσμιο πετρελαϊκό κραχ. Οι επόμενες, κρίσιμες ημέρες θα καθορίσουν οριστικά την πορεία της Μέσης Ανατολής.
