Η διασφάλιση της δημοκρατικής ανθεκτικότητας, της ασφάλειας και της ευημερίας στην ευρωπαϊκή ήπειρο αποτελεί τον κεντρικό άξονα της έβδομης ετήσιας έκθεσης για το κράτος δικαίου, την οποία δημοσίευσε σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το εν λόγω θεσμικό κείμενο δεν περιορίζεται μόνο στην αξιολόγηση των 27 κρατών μελών της ΕΕ, αλλά επεκτείνεται και σε τέσσερις υποψήφιες προς ένταξη χώρες: την Αλβανία, το Μαυροβούνιο, τη Βόρεια Μακεδονία και τη Σερβία.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, το κράτος δικαίου λειτουργεί ως ο θεμέλιος λίθος για τη δημοκρατία και την οικονομική ανάπτυξη της Ευρώπης. Μέσω ανεξάρτητων συστημάτων απονομής δικαιοσύνης, ελεύθερων μέσων ενημέρωσης, ισχυρών ελέγχων και ισορροπιών, καθώς και αποτελεσματικών πλαισίων κατά της διαφθοράς, προστατεύονται τα δικαιώματα των πολιτών. Ταυτόχρονα, παρέχεται η απαραίτητη ασφάλεια δικαίου που στηρίζει τις επενδύσεις, την ανταγωνιστικότητα και την οικονομική ανάπτυξη στην ενιαία αγορά. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κ. Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η έκθεση δείχνει συνεχή θετική πρόοδο σε πολλά κράτη μέλη και έχει καταστεί σημείο αναφοράς για την προώθηση μεταρρυθμίσεων, καθιστώντας την Ευρώπη το καλύτερο και ασφαλέστερο μέρος για να ζεις και να επενδύεις.
Ο κρίσιμος ρόλος των ευρωπαϊκών πόρων και του ΕΣΠΑ
Η φετινή έκθεση επιβεβαιώνει μια γενικά θετική πορεία, παρότι διαπιστώνεται μια άνιση εικόνα μεταξύ ορισμένων κρατών μελών και τομέων πολιτικής. Ωστόσο, η πλέον κομβική διάσταση της έκθεσης είναι η άμεση διασύνδεσή της με τον μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ, διασφαλίζοντας την προστασία των πόρων της Ένωσης.
Ειδικότερα, η Επιτροπή πρότεινε ώστε τα νέα εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης (ΕΣΠΑ) στο πλαίσιο του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (ΠΔΠ) να αντιμετωπίζουν άμεσα τις προκλήσεις που καταγράφονται στην παρούσα έκθεση. Επιπροσθέτως, η έκθεση θα λειτουργήσει ως πηγή πληροφοριών για την αξιολόγηση της τήρησης, από πλευράς των κρατών μελών, του Χάρτη και των οριζόντιων όρων για το κράτος δικαίου κατά την υλοποίηση των σχεδίων Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΕΠΜ).
Οι μεταρρυθμίσεις στα συστήματα δικαιοσύνης
Στον κρίσιμο τομέα των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης, η έρευνα της Επιτροπής αποτυπώνει σημαντικές εξελίξεις. Βάσει των κυριότερων ευρημάτων του τρέχοντος έτους:
-
Πολλά κράτη μέλη σημείωσαν πρόοδο κατά το παρελθόν έτος, λαμβάνοντας θετικά μέτρα, όπως η ενίσχυση της ανεξαρτησίας των δικαστικών συμβουλίων.
-
Θεσπίστηκαν πρόσθετες διασφαλίσεις που αφορούν τους διορισμούς των δικαστών και τις πειθαρχικές διαδικασίες.
-
Παρατηρήθηκε ενίσχυση της αυτονομίας των εισαγγελικών αρχών.
-
Σε ορισμένα κράτη μέλη, ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις προχωρούν με βραδύτερο ρυθμό.
-
Σε ορισμένες περιπτώσεις, εξακολουθούν να καταγράφονται σοβαρές ανησυχίες γύρω από τη λειτουργία της δικαιοσύνης.
-
Αναφορικά με τις χώρες της διεύρυνσης, οι προσπάθειες για δικαστικές μεταρρυθμίσεις συνεχίστηκαν στις περισσότερες από αυτές.
-
Παρά τις προσπάθειες στις χώρες διεύρυνσης, εξακολουθούν να υφίστανται ανησυχίες σχετικά με την αθέμιτη επιρροή που παρεμποδίζει την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.
Ο νέος ευρωπαϊκός χάρτης κατά της διαφθοράς
Στο μέτωπο της καταπολέμησης της διαφθοράς, κομβικό ρόλο διαδραματίζει η νέα σχετική ευρωπαϊκή οδηγία, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 31 Μαΐου 2026, θεσπίζοντας ένα σύγχρονο, εναρμονισμένο πλαίσιο για την πρόληψη, τον εντοπισμό και την επιβολή κυρώσεων.
Αρκετά κράτη μέλη έχουν ήδη αναπτύξει νέες στρατηγικές και έχουν ενισχύσει τη θεσμική τους ικανότητα. Παρόλα αυτά, η Επιτροπή υπογραμμίζει την ανάγκη για περαιτέρω δράση στον τομέα της πρόληψης, εστιάζοντας σε κανόνες για το lobbying (άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων) και τις συγκρούσεις συμφερόντων. Επιπλέον, ζητείται η διασφάλιση της αποτελεσματικής διερεύνησης, της δίωξης και της έκδοσης τελεσίδικων αποφάσεων για υποθέσεις διαφθοράς. Στις χώρες της διεύρυνσης, μολονότι τα νομικά και θεσμικά πλαίσια ενισχύθηκαν, η εκδίκαση, η διερεύνηση και η δίωξη τέτοιων υποθέσεων χρίζουν περαιτέρω βελτίωσης.
Ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και θεσμικά αντίβαρα
Στον τομέα των μέσων ενημέρωσης, τα κράτη μέλη βρίσκονται σε διαδικασία ευθυγράμμισης της εθνικής τους νομοθεσίας με τη νέα ευρωπαϊκή πράξη για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης (EMFA). Αρκετά κράτη προωθούν μεταρρυθμίσεις για τη δίκαιη κατανομή της κρατικής διαφήμισης και την ενίσχυση της ανεξάρτητης λειτουργίας των δημόσιων μέσων. Επειδή η EMFA συνιστά πλέον δεσμευτική νομοθεσία, η έκθεση δεν περιλαμβάνει συστάσεις για τις σχετικές πτυχές, καθώς αυτές παρακολουθούνται μέσω της επιβολής του νέου κανονισμού. Μεγάλη έμφαση δίνεται στην αντιμετώπιση των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPPs) και την ασφάλεια των δημοσιογράφων.
Ως προς τους θεσμικούς ελέγχους και ισορροπίες, ενώ προωθούνται μεταρρυθμίσεις για τη βελτίωση της ασφάλειας δικαίου, εντοπίζονται ελλείψεις σε ορισμένα κράτη μέλη, κυρίως λόγω της υπερβολικής χρήσης νομοθετικών διαδικασιών έκτακτης ανάγκης και της ελλιπούς συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών. Αν και γενικώς διασφαλίζεται ένα ευνοϊκό περιβάλλον για την κοινωνία των πολιτών, ορισμένοι φορείς αναφέρουν προκλήσεις σε σχέση με τη χρηματοδότηση και το δικαίωμα της ειρηνικής συνάθροισης.
Τα επόμενα βήματα
Η έκθεση για το κράτος δικαίου, η οποία αποτελείται από μια συνολική ανακοίνωση, 27 κεφάλαια ανά κράτος μέλος και 4 κεφάλαια για τις υποψήφιες χώρες, βρίσκεται στον πυρήνα του ετήσιου προληπτικού κύκλου της ΕΕ. Αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί συμπληρωματικά με άλλα αυστηρά εργαλεία, όπως οι διαδικασίες επί παραβάσει ή το άρθρο 7 της Συνθήκης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο της ΕΕ και τα εθνικά κοινοβούλια να συνεχίσουν τον διάλογο με βάση τις νέες συστάσεις, δηλώνοντας έτοιμη να στηρίξει την υλοποίησή τους. Τέλος, σύμφωνα με τις πολιτικές κατευθύνσεις της περιόδου 2024-2029, η Επιτροπή δεσμεύεται να εντάξει στον μηχανισμό και άλλες υπό ένταξη χώρες, μόλις αυτές είναι έτοιμες.
