Ένα από τα μεγαλύτερα και πιο εξελιγμένα κυκλώματα τηλεφωνικών και διαδικτυακών απατών που έχουν ποτέ αποκαλυφθεί στην Ελλάδα, με οργανωμένη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης, βρίσκεται στο μικροσκόπιο της ΕΛ.ΑΣ. Από καταυλισμό Ρομά στο Ζευγολατιό Κορινθίας, οι δράστες είχαν στήσει κυριολεκτικά τηλεφωνικό κέντρο εξαπάτησης, παγιδεύοντας περισσότερα από 1.000 θύματα και αποσπώντας πάνω από 7,5 εκατομμύρια ευρώ σε μετρητά, χρυσαφικά και λίρες. Στο στόχαστρο βρέθηκαν κυρίως ηλικιωμένοι, αλλά και άνθρωποι υψηλής μόρφωσης, ακόμη και τραπεζικό στέλεχος και διπλωμάτης.
«Υπάρχει κίνδυνος ραδιενέργειας»: Το σενάριο με το αλουμινόχαρτο
Ένα από τα πιο εξωφρενικά αλλά αποδεδειγμένα αποτελεσματικά σενάρια που χρησιμοποιούσε το κύκλωμα ήταν ο υποτιθέμενος κίνδυνος ραδιενέργειας. Οι απατεώνες τηλεφωνούσαν σε ηλικιωμένους, παρουσιάζονταν ως τεχνικοί ή υπάλληλοι φορέων και, με πρόσχημα «διαρροή» ή «κίνδυνο ραδιενέργειας», ζητούσαν από τα θύματα να βάλουν χρυσαφικά, λίρες και μετρητά σε αλουμινόχαρτο για «προστασία». Στη συνέχεια τους ενημέρωναν ότι θα περάσει ειδικός τεχνικός να τα παραλάβει, υποτίθεται για να τα διασώσει.
Παρά την παραλογικότητα του σεναρίου, δεκάδες άνθρωποι έπεσαν στην παγίδα, επηρεασμένοι συχνά από μνήμες φόβου όπως το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ και τις τότε αναφορές σε ραδιενέργεια και καίσιο-137. Όπως περιγράφουν αξιωματικοί της ΕΛ.ΑΣ., οι δράστες δεν στοχοποιούσαν μόνο «ευάλωτους» ηλικιωμένους χωρίς ενημέρωση, αλλά και άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο.
Τεχνητή Νοημοσύνη: Το νέο όπλο των απατεώνων
Παράλληλα με τα παραδοσιακά τηλεφωνικά σενάρια, οι δράστες αξιοποίησαν και την Τεχνητή Νοημοσύνη, ανεβάζοντας το επίπεδο της απάτης. Το κλασικό phishing εξελίσσεται πλέον σε AI-generated phishing: τα μηνύματα γίνονται πιο ρεαλιστικά, με τη βοήθεια συστημάτων που αναλύουν πρότυπα γραφής και προσαρμόζουν το ύφος κάθε επικοινωνίας ώστε να μοιάζει με αυτό πραγματικών εταιρειών ή προσώπων.
Χρησιμοποιούνται επίσης chatbots που παριστάνουν υπαλλήλους customer support ή «εικονικούς βοηθούς» τραπεζών και εταιρειών, με στόχο την υποκλοπή κωδικών και προσωπικών δεδομένων. Σε «ρομαντικές» απάτες, η ΑΙ αξιοποιείται για τη δημιουργία απολύτως πειστικών διαδικτυακών προφίλ και την πολύωρη συνομιλία με τα θύματα, μέχρι τη στιγμή που θα ζητηθούν χρήματα. Ενδεικτική είναι η περίπτωση γυναίκας από τη Γαλλία που πίστεψε ότι συνομιλεί με τον Μπραντ Πιτ και κατέληξε να πληρώνει ανύπαρκτα «νοσήλια», χάνοντας ό,τι είχε και δεν είχε.
Το τηλεφωνικό κέντρο του Ζευγολατιού και τα 7,5 εκατ. ευρώ
Η υπόθεση του Ζευγολατιού, όπου η ΕΛ.ΑΣ. εξάρθρωσε πολυμελές κύκλωμα με μέλη από κοινότητα Ρομά, αναδεικνύει τον βαθμό οργάνωσης των νέων μορφών απάτης. Στον καταυλισμό είχε στηθεί πλήρες τηλεφωνικό κέντρο, με περίπου 40 άτομα στον ρόλο των τηλεφωνητών και 150 διαφορετικά τηλέφωνα, τα οποία άλλαζαν συνεχώς για να δυσκολέψουν τον εντοπισμό τους.
Τα σενάρια εξαπάτησης ήταν πολλά και εναλλασσόμενα: ψεύτικοι υπάλληλοι ΔΕΔΔΗΕ, ψεύτικοι λογιστές ή εφοριακοί, σκηνοθετημένα τροχαία ατυχήματα συγγενών, δήθεν ανάγκη για άμεση αγορά ιατρικών μηχανημάτων. Σε πολλές περιπτώσεις τα θύματα παρέδιδαν μόνοι τους, στην είσοδο της πολυκατοικίας ή στην αυλή, φακέλους με χρήματα και κοσμήματα σε αγνώστους που εμφανίζονταν ως «άνθρωποι της υπηρεσίας».
Το κύκλωμα φέρεται να έχει αποσπάσει ποσά που ξεπερνούν τα 7,5 εκατομμύρια ευρώ. Σε μία μόνο υπόθεση, ηλικιωμένος παρέδωσε λίρες αξίας 200.000 ευρώ σε άγνωστο, πεπεισμένος ότι έτσι θα προστατεύσει την περιουσία του.
Παρά το «ξήλωμα» της συγκεκριμένης οργάνωσης, η δράση αντίστοιχων κυκλωμάτων δεν έχει σταματήσει. Μόνο τις τελευταίες είκοσι ημέρες στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας καταγράφηκαν 131 απάτες, 63 στη Βορειοανατολική Αττική, 52 στη Δυτική, 32 στη Νοτιοανατολική και 21 στον Πειραιά, αποτυπώνοντας την έκταση του φαινομένου.
Τηλεφώνημα από «ΔΕΔΔΗΕ», ψεύτικες επενδύσεις και απάτες στα social media
Σύμφωνα με εσωτερική έκθεση της ΕΛ.ΑΣ., οι πιο συχνές μορφές απάτης σήμερα είναι οι τηλεφωνικές, με τους δράστες να προσποιούνται υπαλλήλους ΔΕΔΔΗΕ, δημόσιων οργανισμών, εφορίας ή τραπεζών. Το σενάριο είναι πάντα ίδιο στη βάση του: δημιουργία έντονου φόβου και αίσθησης επείγοντος, με απειλές για δήθεν κινδύνους ηλεκτροπληξίας, καταστροφή περιουσίας, σοβαρά ιατρικά περιστατικά ή «μπλεξίματα» συγγενών σε τροχαία και ποινικές υποθέσεις.
Σε άλλες περιπτώσεις, οι δράστες εμφανίζονται ως λογιστές ή εφοριακοί και ζητούν πρόσβαση στο σπίτι για «άμεση καταγραφή μετρητών και τιμαλφών», τα οποία φυσικά καταλήγουν στη λεία τους. Το κύκλωμα του Ζευγολατιού φέρεται να ζητούσε παράδοση κοσμημάτων και χρημάτων με πρόσχημα την «καταγραφή στην εφορία», για να τα καταγράψει τελικά στο δικό του ταμείο.
Ραγδαία είναι και η αύξηση των ηλεκτρονικών απατών. Στις πρακτικές περιλαμβάνονται το κλασικό phishing μέσω email ή εφαρμογών, το quishing μέσω κωδικών QR που οδηγούν σε ψεύτικες ιστοσελίδες, το vishing με τηλεφωνήματα που μοιάζουν να προέρχονται από τράπεζες λόγω spoofing, το pharming με παραπλανητικές διαφημίσεις που οδηγούν σε ψεύτικα site, καθώς και απάτες τύπου e-commerce, όπου εισπράττονται προκαταβολές για ανύπαρκτα προϊόντα ή πωλούνται «μαϊμού» αγαθά.
Ιδιαίτερη έξαρση παρουσιάζουν και οι υποτιθέμενες «επενδύσεις» σε μετοχές ή κρυπτονομίσματα, με διαφημίσεις που χρησιμοποιούν παραποιημένες εικόνες γνωστών προσώπων ή ψεύτικα δημοσιεύματα μεγάλων μέσων. Το θύμα παρασύρεται να μεταφέρει συνεχώς χρήματα σε λογαριασμούς του κυκλώματος, μέχρι τη στιγμή που επιχειρεί να κάνει ανάληψη και ανακαλύπτει ότι τα χρήματα έχουν εξαφανιστεί.
Ποιοι είναι οι δράστες και ποιοι την «πατάνε»
Τα στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ. δείχνουν ότι οι περισσότεροι δράστες είναι άνδρες 25-45 ετών, με ικανή ευχέρεια λόγου, γνώσεις τεχνολογίας και βασική κατανόηση τραπεζικών – οικονομικών διαδικασιών. Οι γυναίκες, σύμφωνα με την ίδια έκθεση, έχουν συνήθως βοηθητικό ρόλο. Οι δράστες είναι κυρίως Έλληνες, αλλά και υπήκοοι Βουλγαρίας και Αλβανίας, ενώ σε μεγάλο αριθμό υποθέσεων προέρχονται από κοινότητες Ρομά, κυρίως στις πόρτα-πόρτα απάτες με πρόσχημα τον «τεχνικό» ή τον «άνθρωπο της υπηρεσίας».
Εντυπωσιακό είναι ότι αρκετοί από τους συλληφθέντες έχουν παρελθόν σε κλοπές και διαρρήξεις και τα τελευταία χρόνια εγκατέλειψαν τη «δουλειά του δρόμου» για τις τηλεφωνικές και ψηφιακές απάτες, οι οποίες έχουν μικρότερο ρίσκο και μεγαλύτερη απόδοση.
Όσον αφορά τα θύματα, οι γυναίκες είναι ελαφρώς περισσότερες από τους άνδρες. Στις τηλεφωνικές απάτες κυριαρχούν οι ηλικιωμένοι άνω των 60 ετών, ενώ στις διαδικτυακές – επενδυτικές απάτες την «πατάνε» συχνότερα άνθρωποι 35-55 ετών, συχνά από τα μεσαία εισοδηματικά στρώματα, με καλή πρόσβαση σε ψηφιακές υπηρεσίες αλλά όχι επαρκή εξοικείωση με τους κινδύνους.
Η απάντηση της ΕΛ.ΑΣ.: Καμπάνιες, νέες ομάδες και αυστηρότερες ποινές
Μπροστά στην έκρηξη των απάτων, η Ελληνική Αστυνομία σχεδιάζει εκτεταμένη ενημερωτική καμπάνια στα social media, με βίντεο που αναπαριστούν πραγματικά σενάρια εξαπάτησης. Παράλληλα, οργανώνονται στοχευμένες δράσεις ενημέρωσης σε ΚΑΠΗ, εκκλησίες, φορείς κοινωνικής πρόνοιας και σχολεία, με στόχο τόσο ηλικιωμένους όσο και ανήλικους, καθώς έχουν καταγραφεί περιπτώσεις όπου απατεώνες τηλεφωνούν σε παιδιά, τρομοκρατώντας τα ότι ο γονιός τους «έμπλεξε» και πρέπει να παραδώσουν ό,τι χρήματα και τιμαλφή υπάρχουν στο σπίτι.
Στην έκθεση της ΕΛ.ΑΣ. διατυπώνονται και συγκεκριμένες συστάσεις προς τους πολίτες: να επικοινωνούν πάντοτε απευθείας με το συγγενικό πρόσωπο που δήθεν χρειάζεται βοήθεια πριν δώσουν οτιδήποτε, να ελέγχουν τη γνησιότητα ιστοσελίδων πριν κάνουν αγορές, να κρατούν σε απόσταση άτομα που εμφανίζονται ως «γνωστοί συγγενικών ή φιλικών προσώπων» και κυρίως να μη δίνουν ποτέ τηλεφωνικά προσωπικά ή τραπεζικά δεδομένα, καθώς καμία τράπεζα ή φορέας δεν τα ζητά με αυτόν τον τρόπο.
Ταυτόχρονα, οι υπηρεσίες της ΕΛ.ΑΣ. προτείνουν νομοθετικές παρεμβάσεις: σύσταση ειδικών τακτικών τμημάτων για τα οικονομικά εγκλήματα, αυστηρότερες ποινές για οργανωμένες απάτες και απάτες σε βάρος ευπαθών ομάδων, καθιέρωση ποινικής ευθύνης για εταιρείες που δεν λαμβάνουν επαρκή μέτρα ψηφιακής προστασίας των πελατών τους και βελτίωση των διατάξεων για το τραπεζικό απόρρητο, ώστε οι Αρχές να έχουν άμεση πρόσβαση σε στοιχεία υπόπτων λογαριασμών.
Στο επιχειρησιακό επίπεδο, συγκροτούνται ομάδες άμεσης απόκρισης για εν εξελίξει περιστατικά απάτης, ενισχύονται οι διασυνοριακές συνεργασίες μέσω Europol και Interpol και σχεδιάζεται κεντρική πλατφόρμα παρακολούθησης ηλεκτρονικών απατών, με δυνατότητα γρήγορης ανίχνευσης τηλεφωνικών αριθμών και διευθύνσεων IP.
Η Αστυνομία εκτιμά ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα λειτουργήσει ως επιταχυντής του προβλήματος τα επόμενα χρόνια, καθώς θα επιτρέπει πλέον όχι μόνο ρεαλιστικά μηνύματα και ψεύτικα προφίλ, αλλά και κλωνοποίηση φωνών συγγενών ή στελεχών εταιρειών, κάνοντας ακόμη πιο δύσκολο για τα θύματα να ξεχωρίσουν την αλήθεια από την ψηφιακή απάτη.
