Το γλυκό νερό στην Ευρώπη εξαντλείται. Όχι σε κάποιο δυστοπικό μέλλον, αλλά σήμερα. Τα δεδομένα του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ – EEA) για τη χρήση των πόρων γλυκού νερού διαλύουν κάθε ψευδαίσθηση αφθονίας. Ο ευρωπαϊκός Νότος αντιμετωπίζει ήδη συνθήκες οξείας υδατικής καταπόνησης. Η ζήτηση ξεπερνά σταθερά τη φυσική ικανότητα αναπλήρωσης.
Ο δείκτης WEI+ και η ωμή γλώσσα των αριθμών
Για την αποτύπωση της κρίσης, ο ΕΟΠ χρησιμοποιεί τον δείκτη εκμετάλλευσης υδάτων (Water Exploitation Index plus – WEI+). Το εργαλείο αυτό μετράει τη συνολική κατανάλωση γλυκού νερού ως ποσοστό των διαθέσιμων ανανεώσιμων υδάτινων πόρων μιας περιοχής. Τα όρια είναι αυστηρά. Όταν ο δείκτης ξεπερνά το 20%, η περιοχή εισέρχεται σε καθεστώς υδατικής καταπόνησης (water stress). Πάνω από το 40%, μιλάμε για σοβαρή λειψυδρία. Στατιστικά, σχεδόν το ένα τρίτο του ευρωπαϊκού πληθυσμού ζει σε περιοχές που καταγράφουν μόνιμο ή εποχικό υδατικό στρες. Οι αριθμοί δεν κάνουν λάθος.
Οι εποχές παίζουν καθοριστικό ρόλο. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, ο δείκτης εκτοξεύεται. Τα υδατικά αποθέματα μειώνονται δραματικά λόγω της αυξημένης εξάτμισης και της απουσίας βροχοπτώσεων, ακριβώς τη στιγμή που η ζήτηση χτυπάει “κόκκινο”.
Γεωγραφική ρουλέτα: ο διχασμένος χάρτης της Ευρώπης
Η Ευρώπη είναι υδατικά διχασμένη. Ο Βορράς διατηρεί ένα σχετικό πλεόνασμα. Αντίθετα, η λεκάνη της Μεσογείου βρίσκεται σε διαρκή συναγερμό. Κράτη όπως η Ελλάδα, η Ισπανία, η Ιταλία, η Κύπρος και η Μάλτα φέρουν το μεγαλύτερο βάρος.
Στη Νότια Ευρώπη, οι μέσες τιμές του WEI+ υπερβαίνουν τακτικά το όριο ασφαλείας του 20%. Το πρόβλημα εντοπίζεται στις τεράστιες εποχικές διακυμάνσεις. Την άνοιξη και το καλοκαίρι, περιοχές της Ιβηρικής χερσονήσου και της Ελλάδας βλέπουν τα αποθέματά τους να στραγγίζονται βίαια.
Το βάρος της γεωργίας και ο τουριστικός παράγοντας
Ποιος καταναλώνει το νερό; Η απάντηση διαφέρει ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος. Στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, μεγάλος όγκος υδάτων χρησιμοποιείται για την ψύξη εργοστασίων παραγωγής ενέργειας και τη βιομηχανία. Το νερό αυτό, συχνά, επιστρέφει στο περιβάλλον, έστω και υποβαθμισμένο θερμικά.
Στον Νότο, ο μεγάλος καταναλωτής είναι η γεωργία. Σχεδόν το 80% του γλυκού νερού σε ορισμένες μεσογειακές λεκάνες αντλείται για άρδευση. Η συγκεκριμένη χρήση είναι καταναλωτική. Το νερό ενσωματώνεται στα φυτά ή εξατμίζεται. Δεν επιστρέφει άμεσα στον υδροφόρο ορίζοντα. Απώλεια. Ξεκάθαρη και μη αναστρέψιμη βραχυπρόθεσμα. Σε αυτό το σκηνικό προστίθεται ο μαζικός τουρισμός. Εκατομμύρια επισκέπτες συρρέουν στα μεσογειακά παράλια και τα νησιά ακριβώς την περίοδο που η διαθεσιμότητα του νερού είναι στο ναδίρ. Το αποτέλεσμα είναι η απόλυτη εξάντληση των τοπικών πηγών και η αναγκαστική, δαπανηρή μεταφορά νερού με πλοία ή η χρήση ενεργοβόρων μονάδων αφαλάτωσης.
Η ελληνική συνθήκη κάτω από το μικροσκόπιο
Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ανισορροπίας. Τα στοιχεία δείχνουν έντονη πίεση στα υπόγεια υδατικά συστήματα, ειδικά στη Θεσσαλία, την Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου. Η ανεξέλεγκτη άντληση μέσω γεωτρήσεων νόμιμων και παράνομων, προκαλεί υφαλμύρωση. Η θάλασσα εισχωρεί στους υπόγειους ταμιευτήρες, καταστρέφοντας την ποιότητα του νερού.
Τα απαρχαιωμένα δίκτυα ύδρευσης και άρδευσης επιδεινώνουν την κατάσταση. Εκατομμύρια κυβικά μέτρα καθαρού νερού χάνονται σε διαρροές πριν καν φτάσουν στην τελική κατανάλωση. Οι απώλειες των δικτύων σε ορισμένους δήμους της χώρας αγγίζουν ή και ξεπερνούν το 40%. Πρόκειται για διαχείριση επιπέδου περασμένων δεκαετιών, ενώ οι κλιματικές συνθήκες απαιτούν χειρισμούς χειρουργικής ακρίβειας.
Οι κρυφές διαστάσεις του δείκτη WEI+
Για να κατανοήσει κανείς τη σοβαρότητα του δείκτη WEI+, πρέπει να δει τι ακριβώς μετράει. Δεν περιορίζεται απλώς στο πόσο νερό βγαίνει από τις βρύσες μας. Καλύπτει την αφαίρεση υδάτων για δημόσια ύδρευση, βιομηχανική παραγωγή, ψύξη στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και γεωργία. Υπολογίζει όμως και την «επιστροφή» του νερού. Για παράδειγμα, το νερό που χρησιμοποιείται για την ψύξη ενός θερμοηλεκτρικού σταθμού επιστρέφει σχεδόν εξ ολοκλήρου στο σύστημα από όπου αντλήθηκε. Αντίθετα, το νερό που ψεκάζεται σε ένα χωράφι βαμβακιού ή καλαμποκιού στον Θεσσαλικό κάμπο καταναλώνεται. Χάνεται.
Αυτός ο διαχωρισμός αναδεικνύει την ευπάθεια του Νότου. Οι οικονομίες της Ισπανίας και της Ελλάδας στηρίζονται σε υδροβόρες καλλιέργειες, συχνά σε περιοχές με μηδενικό φυσικό πλεόνασμα νερού. Μια πρακτική οικονομικά παράλογη μακροπρόθεσμα.
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία και το χάσμα εφαρμογής
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει την Οδηγία Πλαίσιο για τα Ύδατα (Water Framework Directive). Ο στόχος της ήταν η επίτευξη “καλής κατάστασης” για όλα τα ευρωπαϊκά ύδατα. Τα χρονοδιαγράμματα παραβιάστηκαν. Οι εθνικές κυβερνήσεις απέτυχαν να εφαρμόσουν ριζοσπαστικά μέτρα. Οι τιμολογήσεις του αγροτικού νερού παραμένουν σε πολλές χώρες εξωπραγματικά χαμηλές, μη προσφέροντας κανένα κίνητρο για επενδύσεις σε συστήματα άρδευσης ακριβείας, όπως η στάγδην άρδευση. Στην πράξη, το νερό αντιμετωπίζεται ακόμα ως ανεξάντλητος πόρος, ενώ η τιμή του δεν αντανακλά τη σπανιότητά του.
Η αστική εξάπλωση προσθέτει ένα ακόμα βάρος. Η σφράγιση του εδάφους με τσιμέντο και άσφαλτο στις μεγάλες ευρωπαϊκές μητροπόλεις εμποδίζει την κατείσδυση των όμβριων υδάτων στον υδροφόρο ορίζοντα. Όταν βρέχει, το νερό αντιμετωπίζεται ως κίνδυνος πλημμύρας και διοχετεύεται βιαστικά στη θάλασσα μέσω των αγωγών ομβρίων.
Η υπερκατανάλωση συναντά πλέον μετωπικά την κλιματική αλλαγή. Τα μοντέλα του ΕΟΠ δείχνουν σαφή τάση μείωσης των βροχοπτώσεων στη Νότια Ευρώπη, με τις περιόδους ξηρασίας να γίνονται μεγαλύτερες και πιο έντονες. Οι χιονοπτώσεις στα ορεινά, που λειτουργούσαν ως φυσικές δεξαμενές σταδιακής τροφοδοσίας των ποταμών, μειώνονται ραγδαία. Οι πόροι γλυκού νερού φθίνουν με γεωμετρική πρόοδο, και τα στατιστικά εργαλεία του ΕΟΠ απλώς χαρτογραφούν αυτή την πορεία εξάντλησης.
