Η χαώδης ανισορροπία δυνάμεων ανάμεσα στους απλούς πολίτες και το εγχώριο χρηματοπιστωτικό σύστημα αποτελεί, αναντίρρητα, μία από τις πιο χρόνιες, βαθιές και τοξικές παθογένειες της ελληνικής οικονομίας. Οι δανειολήπτες, επί δεκαετίες απροστάτευτοι απέναντι σε δαιδαλώδεις νομικούς όρους, δυσνόητες συμβάσεις και εντελώς απρόβλεπτες, καταχρηστικές χρεώσεις, βρίσκονται διαρκώς σε θέση άμυνας, παλεύοντας να διασώσουν το εισόδημά τους. Σε αυτό το εξαιρετικά ευαίσθητο κοινωνικό και οικονομικό τοπίο, η κυβέρνηση ετοιμάζεται να φέρει προς ψήφιση ένα νέο, κομβικό νομοσχέδιο του υπουργείου Ανάπτυξης, το οποίο στοχεύει να βάλει ένα οριστικό τέλος στα φαινόμενα της τραπεζικής ασυδοσίας εις βάρος των καταναλωτών.
Το ακριβές στίγμα των επικείμενων, μεγάλων αλλαγών έδωσε ο ίδιος ο υπουργός Ανάπτυξης, Τάκης Θεοδωρικάκος. Σε μια αναλυτική και εφ’ όλης της ύλης συνέντευξή του στην εκπομπή «Συνδέσεις» του ERTNEWS, απαντώντας στα στοχευμένα ερωτήματα των δημοσιογράφων Κώστα Παπαχλιμίντζου και Κατερίνας Δούκα, ο υπουργός άνοιξε τα χαρτιά του. Μάλιστα, προσέδωσε στη νομοθετική αυτή πρωτοβουλία ευρύτερα συναινετικά χαρακτηριστικά, απευθύνοντας ανοιχτό κάλεσμα προς όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης να στηρίξουν και να υπερψηφίσουν το σχέδιο νόμου στη Βουλή.
Το χρονοδιάγραμμα των επόμενων κινήσεων είναι πλέον απολύτως σαφές και πιεστικό: το νομοσχέδιο, το οποίο αφορά άμεσα τη βιωσιμότητα εκατοντάδων χιλιάδων ελληνικών νοικοκυριών, θα τεθεί σε ανοιχτή δημόσια διαβούλευση μέσα στον τρέχοντα μήνα (Μάιο) και προγραμματίζεται να ψηφιστεί από την Ολομέλεια εντός του Ιουνίου. Η επίσημη εφαρμογή του, ωστόσο, τοποθετείται χρονικά στις 20 Νοεμβρίου, ακολουθώντας την αυστηρή, καταληκτική προθεσμία που θέτει η σχετική ευρωπαϊκή οδηγία.
Η ενσωμάτωση των ευρωπαϊκών οδηγιών και το εθνικό βήμα
Η νομική βάση του νέου νομοσχεδίου εδράζεται στην υποχρεωτική ενσωμάτωση δύο κρίσιμων ευρωπαϊκών οδηγιών στο εθνικό μας δίκαιο. Εντούτοις, όπως υπογράμμισε με έμφαση ο κ. Θεοδωρικάκος, η ελληνική κυβέρνηση φιλοδοξεί να πάει «αρκετά παρακάτω αυτή την υπόθεση», θεσπίζοντας ένα πολύ πιο αυστηρό, προστατευτικό εθνικό πλαίσιο, προσαρμοσμένο στις ιδιαιτερότητες της ελληνικής αγοράς.
Το πεδίο εφαρμογής του νομοσχεδίου εστιάζει αποκλειστικά στον «σκληρό πυρήνα» της καταναλωτικής πίστης. Συγκεκριμένα, η νέα νομοθετική ασπίδα θα αφορά δάνεια ύψους μέχρι 100.000 ευρώ, τα οποία χορηγούνται χωρίς εμπράγματες εξασφαλίσεις (χωρίς, δηλαδή, την προσημείωση κάποιου ακινήτου ή άλλη ισχυρή, υλική εγγύηση). Πρόκειται ακριβώς για την κατηγορία των δανείων (καταναλωτικά, προσωπικά, πιστωτικές κάρτες) που παραδοσιακά στην Ελλάδα συνοδεύονται από τα υψηλότερα, σχεδόν τοκογλυφικά επιτόκια και τις πιο επιθετικές πολιτικές είσπραξης από την πλευρά των πιστωτικών ιδρυμάτων.
Το τέλος της ψηφιακής απομόνωσης και το δικαίωμα της υπαναχώρησης
Ένα από τα πλέον ουσιαστικά προτάγματα του υπουργείου Ανάπτυξης είναι το οριστικό τέλος στα διαβόητα «ψιλά γράμματα». Ο καταναλωτής οφείλει πλέον να είναι πλήρως, καθαρά και, κυρίως, εκ των προτέρων ενημερωμένος για το απόλυτο σύνολο των υποχρεώσεών του. Καμία κρυφή χρέωση και καμία δυσνόητη ρήτρα δεν θα μπορεί να τον παγιδεύσει μελλοντικά, αλλάζοντας μονομερώς τους όρους του παιχνιδιού.
Παράλληλα, ο νομοθέτης εισάγει ρητά τη δυνατότητα της υπαναχώρησης. Ο δανειολήπτης θα αποκτά το αδιαπραγμάτευτο, νόμιμο δικαίωμα, εάν μέσα σε ένα χρονικό διάστημα 14 ημερών μετανιώσει, αναθεωρήσει τον οικογενειακό του προϋπολογισμό ή κρίνει τελικά ότι δεν επιθυμεί να προχωρήσει με την εν λόγω δανειακή σύμβαση, να ακυρώνει τη διαδικασία αζημίως, χωρίς καμία απολύτως ποινική ή οικονομική κύρωση.
Ιδιαίτερα κρίσιμη, σε μια εποχή ακραίας, απρόσωπης ψηφιοποίησης, όπου οι τράπεζες συρρικνώνουν διαρκώς το δίκτυο των φυσικών τους καταστημάτων και κρύβονται πίσω από δαιδαλώδη ψηφιακά μενού, είναι η διάταξη για την ανθρώπινη επικοινωνία. Το νομοσχέδιο δίνει το ρητό και άμεσο δικαίωμα στους ανθρώπους να απαιτήσουν να έχουν απευθείας, φυσική ή τηλεφωνική επικοινωνία με έναν πραγματικό άνθρωπο που εκπροσωπεί την τράπεζα. Μπαίνει, έτσι, φρένο στην απαράδεκτη πρακτική που αναγκάζει οφειλέτες σε απόγνωση να παλεύουν μάταια με αυτοματοποιημένα ρομπότ (bots) ή αναπάντητα ψηφιακά τηλεφωνικά κέντρα.
Το ιστορικό πλαφόν στην αύξηση του αρχικού κεφαλαίου
Η πιο «βαριά» και δομική οικονομική παρέμβαση του νομοσχεδίου, ωστόσο, αφορά την επιβολή ορίου στην υπερχρέωση. Για δεκαετίες στην Ελλάδα, γίναμε μάρτυρες ενός παράλογου φαινομένου: μικρά, αρχικά, καταναλωτικά δάνεια των 5.000 ή 10.000 ευρώ, γιγαντώνονταν φτάνοντας τις 30.000 ή 40.000 ευρώ, εξαιτίας του εξοντωτικού ανατοκισμού και των ανεξέλεγκτων επιτοκίων υπερημερίας.
Με το νέο πλαίσιο, μπαίνει ένα αυστηρό, ανυπέρβλητο πλαφόν για το πόσο μπορεί τελικά να αυξηθεί το αρχικό κεφάλαιο του δανείου. Σύμφωνα με τον κ. Θεοδωρικάκο, το πλαφόν αυτό θα κυμαίνεται αυστηρά μεταξύ 30% και 50%. Το ακριβές, τελικό ποσοστό δεν θα επαφίεται στην «καλή θέληση» της εκάστοτε τράπεζας ή του fund, αλλά θα ορίζεται κεντρικά, με υπουργική απόφαση, έπειτα από στενή συνεργασία με τον διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ένα χρέος δεν θα μπορεί πλέον ποτέ να διπλασιαστεί ή να τριπλασιαστεί, προσφέροντας μια ορατή διέξοδο αποπληρωμής.
H επιλογή της μη αναδρομικότητας που σώζει τα funds
Ενώ, όμως, οι διατάξεις του νομοσχεδίου συνιστούν ομολογουμένως ένα τεράστιο, θετικό βήμα εκσυγχρονισμού, υπάρχει ένα σκοτεινό «αγκάθι» που προκαλεί έντονη, δικαιολογημένη κριτική και εγείρει σοβαρά ερωτήματα. Όπως ξεκαθάρισε ομαλά, αλλά απόλυτα ο υπουργός Ανάπτυξης, ο νέος νόμος (που θα ισχύσει από τις 20 Νοεμβρίου) δεν θα έχει καμία απολύτως αναδρομική ισχύ.
Η δημόσια δικαιολογία που προέβαλε ο κ. Θεοδωρικάκος είναι ότι μια αναδρομική εφαρμογή των ευεργετικών διατάξεων «θα ήταν άδικο για όσους ήταν εντάξει στις υποχρεώσεις τους έναντι εκείνων που δεν είχαν ανταποκριθεί». Η συγκεκριμένη λογική είναι νομικά και ηθικά εξαιρετικά ευάλωτη.
Εάν μια τραπεζική πρακτική (όπως ο ανεξέλεγκτος ανατοκισμός 300%, τα κρυφά ψιλά γράμματα και οι καταχρηστικές ρήτρες) αναγνωρίζεται επισήμως σήμερα από το ίδιο το κράτος ως παράνομη, άδικη και καταχρηστική, πώς είναι δυνατόν να παραμένει εντελώς νόμιμη και ισχυρή για όσους έτυχε να υπογράψουν συμβάσεις πριν από την 20ή Νοεμβρίου; Η αλήθεια είναι ότι χιλιάδες δανειολήπτες που «δεν ανταποκρίθηκαν» στο παρελθόν, βρέθηκαν σε αυτή τη θέση ακριβώς επειδή τα δάνειά τους εκτροχιάστηκαν λόγω αυτών ακριβώς των καταχρηστικών πρακτικών που τώρα το κράτος απαγορεύει.
Η απόφαση περί μη αναδρομικότητας δημιουργεί, επί της ουσίας, δανειολήπτες δύο ταχυτήτων. Προστατεύει αποκλειστικά τους μελλοντικούς πελάτες, αφήνοντας την ίδια ώρα εντελώς έκθετους και ανυπεράσπιστους τους εκατοντάδες χιλιάδες εγκλωβισμένους πολίτες που ήδη βιώνουν τον εφιάλτη των πλειστηριασμών από τα funds και τις Εταιρείες Διαχείρισης Απαιτήσεων (servicers). Το επιχείρημα περί δήθεν δικαιοσύνης προς τους συνεπείς φαντάζει ως ένα νομικό φύλλο συκής, σχεδιασμένο αποκλειστικά για να μην ανατραπούν οι ισολογισμοί των funds και να μην τεθούν σε κίνδυνο τα υπερκέρδη τους από τα ήδη αγορασμένα κόκκινα χαρτοφυλάκια.
Tο νομοσχέδιο του υπουργείου Ανάπτυξης αποτελεί όντως μια γενναία και απολύτως αναγκαία θεσμική θωράκιση για το μέλλον. Όμως, όσο το κράτος αρνείται πεισματικά να κοιτάξει κατάματα τις αμαρτίες και τις στρεβλώσεις του παρελθόντος, θα μοιάζει με μια εξαιρετική μεταρρύθμιση που, δυστυχώς, επιλέγει να σταματήσει ακριβώς εκεί που ξεκινούν τα μεγάλα, παγιωμένα συμφέροντα της σημερινής αγοράς.
