Tο μεγάλο μυστικό της πράσινης μετάβασης: Ποιοι ελέγχουν το «χρυσάφι» των κρίσιμων πρώτων υλών στην Ελλάδα

Η ρητορική γύρω από την πράσινη μετάβαση και την κλιματική ουδετερότητα μονοπωλεί τον δημόσιο διάλογο, ωστόσο η υλοποίηση αυτών των στόχων βασίζεται σε σκληρά υλικά, παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες και αδυσώπητο εμπορικό ανταγωνισμό. Για πρώτη φορά, η Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) δημοσιοποίησε ετήσια στατιστικά στοιχεία (για την περίοδο 2021-2023) που χαρτογραφούν το οικονομικό αποτύπωμα των ελληνικών επιχειρήσεων οι οποίες εισάγουν Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (CRM) και Αγαθά Μηδενικών Εκπομπών (NZIG).

Αναλύουμε τα ευρήματα της έρευνας, τα οποία αποκαλύπτουν μια αγορά τεράστιων οικονομικών μεγεθών, η οποία όμως χαρακτηρίζεται από βαθιές γεωπολιτικές εξαρτήσεις και ολιγοπωλιακές δομές που εγείρουν ερωτήματα για την πραγματική βιομηχανική και ενεργειακή ασφάλεια της Ελλάδας.

Η στρατηγική αξία των υλικών CRM και η κυριαρχία των πολυεθνικών

Τα υλικά CRM δεν είναι απλώς εμπορεύματα, θεωρούνται απολύτως απαραίτητα για τη σύγχρονη οικονομία και τεχνολογία, ενώ συνοδεύονται από υψηλό κίνδυνο διακοπής εφοδιασμού. Η σημασία τους έχει ενισχυθεί κατακόρυφα λόγω των αναγκών της πράσινης μετάβασης, της ψηφιοποίησης, καθώς και των τομέων της άμυνας και της αεροδιαστημικής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) έχει μάλιστα υιοθετήσει το Critical Raw Material Act, με στόχο τη μείωση των εξαρτήσεων από τρίτες χώρες και την εξασφάλιση στρατηγικών αποθεμάτων.

Στην Ελλάδα, το 2023 καταγράφηκαν 294 επιχειρήσεις που δραστηριοποιήθηκαν στις εισαγωγές αγαθών CRM. Ο συνολικός κύκλος εργασιών αυτών των εταιρειών άγγιξε τα 55.602,5 εκατ. ευρώ, παράγοντας ακαθάριστη προστιθέμενη αξία 7.068,1 εκατ. ευρώ και υποστηρίζοντας την απασχόληση 45.884 ατόμων. Η αξία των εισαγωγών CRM διαμορφώθηκε σε 671,7 εκατ. ευρώ το 2023, σημειώνοντας ωστόσο πτώση σε σχέση με το 2022 (1.574,2 εκατ. ευρώ) και το 2021 (1.235,0 εκατ. ευρώ).

Το πλέον αποκαλυπτικό στοιχείο, ωστόσο, είναι η αρχιτεκτονική του ιδιοκτησιακού ελέγχου σε αυτή την κρίσιμη αγορά. Το «χρυσάφι» των πρώτων υλών βρίσκεται υπό τον απόλυτο έλεγχο ξένων συμφερόντων. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 2023 οι όμιλοι πολυεθνικών επιχειρήσεων (με εγχώριο έλεγχο και με έλεγχο από την αλλοδαπή) συγκέντρωσαν το ιλιγγιώδες 97,9% της συνολικής αξίας των εισαγωγών CRM. Στον αντίποδα, οι εγχώριες ανεξάρτητες επιχειρήσεις και οι εγχώριοι πολυεθνικοί όμιλοι περιορίστηκαν σε ένα περιθωριακό μερίδιο της τάξης του 2,1%.

Η ανατομία των εισαγωγών: Το μονοπώλιο του χαλκού

Αναλύοντας τα επιμέρους προϊόντα της κατηγορίας CRM, παρατηρείται υπερσυγκέντρωση. Το 2023, η συνολική αξία των πέντε μεγαλύτερων σε αξία εισαγόμενων προϊόντων αντιστοιχούσε στο 96,4% των συνολικών εισαγωγών της κατηγορίας.

• Ο χαλκός αναδείχθηκε στον απόλυτο «βασιλιά» της αγοράς, καταγράφοντας αξία εισαγωγών 507,0 εκατ. ευρώ και καταλαμβάνοντας το 75,5% του συνόλου.

• Στη δεύτερη θέση βρέθηκε ο βωξίτης με 61,1 εκατ. ευρώ (9,1%).

• Ακολούθησαν ο φώσφορος με 31,7 εκατ. ευρώ (4,7%), το μαγνήσιο με 25,0 εκατ. ευρώ (3,7%) και το μαγγάνιο με 22,8 εκατ. ευρώ (3,4%).

Η «έκρηξη» των αγαθών NZIG και το επενδυτικό ράλι στα φωτοβολταϊκά

Σε αντίθεση με τις εισαγωγές CRM, η αγορά των Αγαθών Μηδενικών Εκπομπών (NZIG) παρουσιάζει εκρηκτική, ανοδική τάση. Τα αγαθά αυτά συμβάλλουν στη μείωση ή τον μηδενισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και είναι κεντρικά για την επίτευξη του στόχου “net zero”. Η αξία των εισαγωγών NZIG υπερδιπλασιάστηκε την τελευταία τριετία, αυξανόμενη από 503,0 εκατ. ευρώ το 2021, σε 1.116,3 εκατ. ευρώ το 2022, για να αγγίξει τα 1.190,6 εκατ. ευρώ το 2023.

Ο οικονομικός και κοινωνικός αντίκτυπος των 2.458 επιχειρήσεων που εισήγαγαν NZIG το 2023 είναι τεράστιος: κύκλος εργασιών 109.031,5 εκατ. ευρώ, προστιθέμενη αξία 21.509,2 εκατ. ευρώ και απασχόληση 221.706 ατόμων.

Σε αυτή την κατηγορία, το 2023 κυριάρχησαν απόλυτα οι τεχνολογίες που σχετίζονται με τον εξηλεκτρισμό και τις ανανεώσιμες πηγές:

1. Φωτοβολταϊκές τεχνολογίες (Μετατροπείς / Inverters): Εισαγωγές 509,3 εκατ. ευρώ, που αποτελούν το 42,8% του συνόλου.

2. Τεχνολογίες ηλεκτρικού δικτύου (Χερσαίοι και υπεράκτιοι υποσταθμοί): 221,1 εκατ. ευρώ (18,6%).

3. Τεχνολογίες αιολικής ενέργειας (Χερσαίες/Υπεράκτιες ανεμογεννήτριες): 144,2 εκατ. ευρώ (12,1%).

4. Τεχνολογίες μπαταριών (Ηλεκτρικοί Συσσωρευτές / Στοιχεία): 123,6 εκατ. ευρώ (10,4%).

5. Τεχνολογίες αντλιών θερμότητας: 56,6 εκατ. ευρώ (4,8%).

Αξίζει να σημειωθεί ότι το ιδιοκτησιακό καθεστώς στον τομέα των NZIG είναι σαφώς πιο ισορροπημένο σε σχέση με τα CRM. Το 2023, οι εγχώριες ανεξάρτητες επιχειρήσεις κατείχαν το 47,3% των εισαγωγών, ενώ οι όμιλοι πολυεθνικών επιχειρήσεων κατείχαν το 47,5% και οι εγχώριοι πολυεθνικοί όμιλοι το 5,2%.

Η γεωπολιτική «παγίδα» και η εξάρτηση από τρίτες χώρες

Το πλέον ανησυχητικό εύρημα της  ανάλυσης επί των στοιχείων της ΕΛΣΤΑΤ αφορά τη γεωγραφική προέλευση όλων αυτών των στρατηγικών αγαθών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί το Net zero Industry Act για να μειώσει την εξάρτησή της από εισαγωγές και να επιταχύνει την πράσινη μετάβαση, ωστόσο η Ελλάδα παραμένει δέσμια χωρών εκτός του ευρωπαϊκού μπλοκ.

Ειδικότερα, για το έτος 2023, το εντυπωσιακό 76,0% των εισαγωγών CRM προήλθε από Τρίτες Χώρες, ενώ μόλις το 24,0% προήλθε από χώρες της Ε.Ε.. Η εικόνα είναι ελαφρώς καλύτερη, αλλά εξίσου προβληματική, στα αγαθά NZIG, όπου οι εισαγωγές από Τρίτες Χώρες το 2023 ανήλθαν στο 56,6%, έναντι 43,4% από την Ε.Ε..

Τα δεδομένα αυτά καταρρίπτουν κάθε εφησυχασμό. Η μετάβαση της Ελλάδας στο νέο οικονομικό, πράσινο υπόδειγμα οικοδομείται επί του παρόντος πάνω σε εισαγόμενα θεμέλια. Η συντριπτική εξάρτηση από τρίτες χώρες και η απόλυτη κυριαρχία των πολυεθνικών κολοσσών στον τομέα των κρίσιμων πρώτων υλών, καθιστούν την εγχώρια οικονομία εξαιρετικά ευάλωτη σε πιθανά γεωπολιτικά σοκ και διαταραχές της διεθνούς εφοδιαστικής αλυσίδας. Εάν το κράτος επιθυμεί ουσιαστική ενεργειακή και βιομηχανική ασφάλεια, οφείλει να σχεδιάσει άμεσα πολιτικές ενίσχυσης της εγχώριας συμμετοχής και της στρατηγικής αυτονομίας, πριν η κλιματική λύση μετατραπεί σε ένα νέο, μη διαχειρίσιμο πρόβλημα εξάρτησης.