Λίγο μετά τα μεσάνυχτα, στις 27 Ιουνίου 2015, ένα έκτακτο διάγγελμα προβλήθηκε στις τηλεοπτικές οθόνες. Ο Αλέξης Τσίπρας, ο τότε πρωθυπουργός, σοβαρός, με πρόσωπο που έδειχνε κούραση και με προβληματισμένο “αέρα” , επικαλέστηκε την κυριαρχίας του ελληνικού λαού και ανακοίνωσε δημοψήφισμα. Αιφνιδίως η ανακοίνωση, σε χρόνο μηδέν η διεξαγωγή του δημοψηφίσματος την επόμενη Κυριακή, 5 Ιουλίου 2015. Με ένα ερώτημα μόνο: την αποδοχή ή την απόρριψη της πρότασης συμφωνίας που είχαν καταθέσει οι θεσμοί στην Ελλάδα στις 25 Ιουνίου.
«Μας ζήτησαν να εφαρμόσουμε τα μνημόνια, στόχος τους είναι η ταπείνωση του ελληνικού λαού. Η ευθύνη απέναντι στη χώρα μάς υποχρεώνει να απαντήσουμε στο τελεσίγραφο…», υπογράμμισε ο Αλέξης Τσίπρας, ουσιαστικά παρουσιάζοντας το ως θέμα εθνικής αξιοπρέπειας και έθεσε στον λαό το δίλημμα με δραματικό τόνο: «Αποφασίστε κυρίαρχα και περήφανα, όπως προστάζει η ιστορία του ελληνικού λαού. Στον αυταρχισμό στείλτε απάντηση δημοκρατίας».
Πρακτικά, το ερώτημα “κλεινόταν” σε ένα «Ναι» ή «Όχι» στην πρόταση των δανειστών, αλλά το ερώτημα του δημοψηφίσματος ήταν τεχνικό και μακρισκελές: αφορούσε το αν πρέπει να γίνει αποδεκτό το «Σχέδιο Συμφωνίας» των τριών θεσμών (ΕΕ, ΕΚΤ, ΔΝΤ) όπως προτάθηκε στο Eurogroup της 25/6/2015, με δύο συνημμένα κείμενα (σχετικά με μεταρρυθμίσεις και ανάλυση βιωσιμότητας χρέους).
Από την αρχή η κυβέρνηση ξεκαθάρισε ότι συντάσσεται με το «Όχι», δηλαδή την απόρριψη των όρων. Με κάθε τρόπο επεδίωκε μία ισχυρή απάντηση- λαϊκό μήνυμα με μία λέξη: «Όχι». Το επιχείρημα ήταν ότι με αυτό τον τρόπο θα μπορούσε να ενισχύσει τη διαπραγματευτική της θέση. Παράλληλα,
η κυβέρνηση προειδοποίησε ότι αν νικούσε το «Ναι» θα ήταν ξεκάθαρο μήνυμα για νέα λιτότητα.
Για την ιστορία και την αξία που έχει, πρέπει να σημειωθεί ότι ο τότε Πρωθυπουργός δεν είχε αφήσει ούτε καν υπόνοια στους Ευρωπαίους ομολόγους του και δεν ζήτησε νωρίτερα έγκριση από το Eurogroup για παράταση του προγράμματος πέραν της 30ής Ιουνίου. Αυτά έδωσαν στην εξαγγελία τον δραματικό και αιφνίδιο χαρακτήρα της που σχεδόν σόκαρε την Ευρώπη.
Τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία “ταρακουνήθηκαν” μεταφέροντας την είδηση: «Η Ελλάδα στο χείλος της εξόδου από την Ευρωζώνη».
Ο φόβος των Ελλήνων και τα ΑΤΜ
Την Κυριακή 28 Ιουνίου, το υπουργείο Οικονομικών και η Τράπεζα της Ελλάδος με τους διοικητές των συστημικών τραπεζών σε μία σύσκεψη επιτακτικής ανάγκης έριξαν στο τραπέζι προτάσεις για την εφαρμογή του σχεδίου κεφαλαιακών ελέγχων της ΤτΕ και της ΕΚΤ.
Οδηγηθήκαμε στο κλείσιμο των τραπεζών και την επιβολή ημερήσιου ορίου αναλήψεων, με τον Γιάνη Βαρουφάκη να διαψεύδεται αφού νωρίτερα δήλωνε με σιγουριά και αυτάρεσκα ότι «οι πιθανότητες να κόψει ο Ντράγκι τη ρευστότητα στις ελληνικές τράπεζες είναι ανάλογες με το να μην ανατείλει ο ήλιος».
Οι επόμενες 48 ώρες έβαλαν φωτιά στα μηχανήματα αναλήψεων, αλλά και στα βενζινάδικα, με τους πολίτες να τρέχουν να εξασφαλίσουν γεμάτο πορτοφόλι και ρεζερβουάρ.
Η επιβολή των capital controls ήταν δεδομένη από τη στιγμή που αρνήθηκε η ΕΚΤ να αυξήσει τη ρευστότητα. Η ελληνική κοινωνία βίωσε ένα βαθύ σοκ που καταγράφηκε στη συλλογική της μνήμη.
Ηλικιωμένοι έξω από υποκαταστήματα τραπεζών για να κάνουν ανάληψη τω 60 ευρώ που ήταν το ημερήσιο όριο, άνθρωποι αγχωμένοι, τουρίστες που δεν καταλάβαιναν τελικά τι συνέβαινε και πώς αντιδρούσαν οι πολίτες σε αυτή την κρίση που τους είχε αφήσει άφωνους.
Τα capital controls διήρκεσαν συνολικά 4 χρόνια και 2 μήνες: από το ημερήσιο όριο των 60 ευρώ, με διαδοχικές μικρές δόσεις ανάσας τα επόμενα χρόνια, μέχρι την πλήρη άρση τους τον Σεπτέμβριο του 2019.
Το δημοψήφισμα
Σύμφωνα με το Σύνταγμα για να προκηρυχθεί δημοψήφισμα απαιτείται έγκριση από τη Βουλή των Ελλήνων. Στις 27 Ιουνίου 2015 έγινε έκτακτη σύγκληση της ολομέλεια της Βουλής, με μία συνεδρίαση να εξελίσσεται εν μέσω θυέλλης. Στη συζήτηση που διήρκεσε πολλές ώρες και αργά το βράδυ, εγκρίθηκε η διεξαγωγή του δημοψηφίσματος, με 178 ψήφους υπέρ και 120 και δύο απόντες βουλευτές.
Η πλειοψηφία ήταν ευρεία, με τους βουλευτές των κομμάτων της κυβέρνησης (ΣΥΡΙΖΑ και Ανεξάρτητοι Έλληνες), αλλά και το σύνολο της Κοινοβουλευτικής Ομάδας της Χρυσής Αυγής, να υπερψηφίζου. Μάλιστα, η Χρυσή Αυγή τάχθηκε από την πρώτη στιγμή υπέρ του δημοψηφίσματος. Η Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ, το Ποτάμι και το ΚΚΕ ψήφισαν «κατά», δηλώνοντας από την αρχή την έντονη αντίθεσή τους.
Δικαίως, αυτό που συζητήθηκε και σχολιάστηκε έντονα ήταν η σύμπλευση της Χρυσής Αυγής με την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Η κυβέρνηση πάντως, δεν έδωσε καμία σημασία, αντιθέτως πανηγύρισε με το αποτέλεσμα.
Ακολούθησε κλίμα πόλωσης και τάση «αντίστασης», με στελέχη της κυβέρνησης, ακόμα και δημόσια πρόσωπα να παίρνουν θέση, να φορτίζουν τους πολίτες και την καμπάνια να οδηγεί σε μία μάχη στρατοπέδων. Το “Ναι” χαρακτηριζόταν «πράξη υποταγής» και το “Όχι” «πράξη εθνικής αξιοπρέπειας». Με τον διχασμό να έχει σπαρθεί, τα κοινωνικά δίκτυα πήραν φωτιά και η πολιτική αντιπαράθεση έφτασε να μοιάζει με εμφύλιο. Οι πολίτες είχαν χωριστεί σε τρομοκρατημένους και και σε εκείνους που έλπιζαν.
Οι δυο πλατείες: ‘ΟΧΙ και «Μένουμε Ευρώπη»
Δύο μέρες πριν από την κάλπη, η πλατεία Συντάγματος, με χιλιάδες ανθρώπους παρόντες, έγινε… σκηνή με παράσταση πολιτική. Πανό, σημαίες, τραγούδια, συνθήματα αντίστασης, αντικαπιταλιστές, συντηρητικούς, νέους και ηλικιωμένους.
Ο Αλέξης Τσίπρας τράβηξε τα φώτα στη σκηνή, όπου με την ομιλία του προσπαθούσε να στείλει το μήνυμα πως το “Όχι” δεν σημαίνει έξοδο από το ευρώ, αλλά μοχλό πίεσης για να εξασφαλιστεί καλύτερη συμφωνία, χαρακτηρίζοντας το δημοψήφισμα «γιορτή της δημοκρατίας». Εν μέσω προτροπών στους συγκεντρωμένους πολίτες να απορρίψουν εκβιασμούς και να υπερασπιστούν την εθνική κυριαρχία και την αξιοπρέπεια, περίμενε να βγει νικητής.
Λίγες εκατοντάδες μέτρα πιο πέρα, στο Καλλιμάρμαρο, είχε οργανωθεί συγκέντρωση υπέρ του ΝΑΙ, με κεντρικά πρόσωπα από τα κόμματα της αντιπολίτευσης (ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, Ποτάμι κ.λπ.).
Πανό με το σύνθημα «Μένουμε Ευρώπη» και συμμετέχοντες όσους ανησυχούσαν ότι το δημοψήφισμα αποτελεί βήμα προς την έξοδο από την ευρωζώνη, οδηγώντας τη χώρα σε απομόνωση και καταστροφή.
Ιστορικής σημασίας το δημοψήφισμα και όσα ακολούθησαν
Μια από τις πιο καθοριστικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, με μία υψηλή συμμετοχή, που έφτασε το 62,5% του εκλογικού σώματος
Αποτέλεσε θρίαμβο του κυβερνητικού στρατοπέδου, με το 61,31% των ψηφοφόρων να ψηφίζει «Όχι» και το 38,69% να ψηφίζει «Ναι». Το πολιτικό σοκ ήταν αδιαμφισβήτητο.
Ο Αντώνης Σαμαράς παραιτήθηκε μετά από λίγες ώρες από την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας, ανέλαβε την ευθύνη για την ήττα του «Ναι» και οι πολίτες που υποστήριξαν το «Όχι» βγήκαν στους δρόμους, πανηγυρίζοντας με ελληνικές σημαίες και συνθήματα.
Το “Όχι” που έγινε “Ναι”
Μετά τα πανηγύρια ήρθε η αμηχανία. Ο Αλέξης Τσίπρας πριν από το δημοψήφισμα δεσμεύθηκε πως «Αν επικρατήσει το “όχι” και είναι ισχυρό, την επόμενη μέρα εγώ θα είμαι στις Βρυξέλλες και θα κλείσω συμφωνία».
Πώς και με ποιους όρους θα πετύχαινε τη συμφωνία; Οι δανειστές θα άλλαζαν στάση με το “Όχι”;
Οι αντιδράσεις των ευρωπαίων εταίρων ήταν έως και επιθετικές, αφού ο τρόπος που συνέβησαν όλα ήταν για εκείνους ξεκάθαρα απόρριψη των όρων συνεργασίας.
Η«kolotoumba»
Η χώρα ασφυκτιούσε με τις τράπεζες και την οικονομία σε παράλυση. Τη νύχτα της 12ης προς 13η Ιουλίου 2015, στο τέλος του μαραθωνίου στις Βρυξέλλες, ο Αλέξης Τσίπρας συμφώνησε για ένα νέο πακέτο διάσωσης, δηλαδή το τρίτο μνημόνιο , με σκληρότερους όρους από αυτούς που είχαν απορρίψει οι πολίτες στο δημοψήφισμα.
Αυτή ήταν και η γνωστή, όπως χαρακτηρίστηκε από πολλούς, «kolotoumba»: η κυβέρνηση υποστήριξε με όλες τις δυνάμεις της το «Όχι» και τελικά υπέγραψε συμφωνία λιτότητας!
Ο Υπουργός Οικονομικών Γιάνης Βαρουφάκης, παραιτήθηκε την επόμενη μέρα από το δημοψήφισμα. Το τρίτο μνημόνιο εγκρίθηκε τον Αύγουστο του 2015 από τη Βουλή, με συνέπεια να διασπαστεί ο ΣΥΡΙΖΑ και τον κ. Τσίπρα να προκηρύσει πρόωρες εκλογές τον Σεπτέμβριο του 2015.
Το δημοψήφισμα του 2015 ήταν το σημείο κορύφωσης της ελληνικής κρίσης χρέους και αυτό που στάθηκε πλήρως ικανό να αποδείξει το βάθος του διχασμού στην ελληνική κοινωνία.
Το δημοψήφισμα χώρισε την Ελλάδα στα δύο, με αρκετά ορατές τα επόμενα χρόνια όλες τις πληγές που άνοιξαν.
Η κυβέρνηση Τσίπρα παρέμεινε στην εξουσία, κέρδισε τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015, όμως πλέον , ήταν και αυτή μία μνημονιακή κυβέρνηση στην Ελλάδα, που δεν βγήκε από το ευρώ, αλλά πλήρωσε ακριβά με ύφεση και νέα μέτρα όσα συνέβησαν.
