Το πρόγραμμα Erasmus+ δεν αποτελεί απλώς την πιο επιτυχημένη πρωτοβουλία στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης· είναι ο ίδιος ο συνεκτικός ιστός της ευρωπαϊκής ταυτότητας για τη νέα γενιά. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση γύρω από το μέλλον του προγράμματος είχε αρχίσει να γέρνει επικίνδυνα προς μια αυστηρά τεχνοκρατική κατεύθυνση. Υπήρξε έντονη η τάση από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς να μετατρέψουν το Erasmus+ από ένα εργαλείο πολιτισμικής και ακαδημαϊκής ζύμωσης σε έναν απλό «ιμάντα μεταβίβασης» δεξιοτήτων για τις ανάγκες της αγοράς εργασίας.
Αυτή η προσέγγιση φαίνεται πως ανακόπτεται οριστικά, χάρη σε μια καίρια θεσμική παρέμβαση. Χθες, στην Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων (EMPL) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, υπερψηφίστηκε με συντριπτική πλειοψηφία (41 ψήφοι υπέρ, μόλις 1 κατά και 11 αποχές) η γνωμοδότηση προς την Επιτροπή CULT για τη διαμόρφωση του νέου προγράμματος Erasmus+ για την περίοδο 2028-2034. Το τελικό κείμενο φέρει έντονα τη σφραγίδα του αντιπροέδρου της LEFT και ευρωβουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, Κώστα Αρβανίτη, ο οποίος, λειτουργώντας ως σκιώδης εισηγητής, κατάφερε να περάσει την πλειονότητα των άνω των 100 τροπολογιών που κατέθεσε.
Η μάχη ενάντια στην απόλυτη εμπορευματοποίηση της γνώσης
Οι τροπολογίες του κ. Αρβανίτη δεν προέκυψαν σε κενό, αλλά μετά από εκτενείς διαβουλεύσεις με φορείς νεολαίας, εκπαιδευτικές οργανώσεις και ευρωπαϊκά συνδικάτα. Το κυριότερο επίτευγμα της νέας γνωμοδότησης είναι ότι επαναφέρει το «εκκρεμές» στην ισορροπία: δίνει ξανά έμφαση στην ολιστική εκπαίδευση, την προσωπική ανάπτυξη, την κριτική σκέψη και την ενεργό δημοκρατική συμμετοχή των νέων.
Ο κίνδυνος το Erasmus+ να μεταλλαχθεί σε ένα εργαλείο εξυπηρέτησης αποκλειστικά της λεγόμενης «Ένωσης Δεξιοτήτων» δηλαδή σε μια γραμμή παραγωγής καταρτισμένου αλλά μη σκεπτόμενου εργατικού δυναμικού για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, αποσοβήθηκε. Η εκπαίδευση διατηρεί τον κοινωνικό της χαρακτήρα.
Οικονομική θωράκιση και το κρίσιμο φράγμα του 20%
Ένα από τα μεγαλύτερα διαχρονικά «αγκάθια» του προγράμματος είναι ο ελιτισμός του. Στην πράξη, η πενιχρή ευρωπαϊκή χρηματοδότηση συχνά δεν επαρκούσε, με αποτέλεσμα το Erasmus+ να καταλήγει προνόμιο όσων φοιτητών είχαν την οικονομική στήριξη των οικογενειών τους για να ανταπεξέλθουν στο υψηλό κόστος ζωής του εξωτερικού.
Η παρέμβαση στην επιτροπή EMPL αλλάζει τα δεδομένα. Η πιο σημαντική, ίσως, καινοτομία είναι η ρητή πρόβλεψη ώστε το 20% του συνολικού προϋπολογισμού του νέου Erasmus+ (2028-2034) να κατευθύνεται αποκλειστικά στη στήριξη ατόμων με λιγότερες ευκαιρίες.
Παράλληλα, μπαίνει στο τραπέζι η ανάγκη για επαρκή οικονομική στήριξη απέναντι στη στεγαστική κρίση που μαστίζει την Ευρώπη. Οι τροπολογίες διασφαλίζουν ότι οι υποτροφίες θα πρέπει να καλύπτουν το πραγματικό κόστος κινητικότητας και στέγασης, αλλά και τις πρόσθετες ανάγκες που προκύπτουν από αναπηρίες ή σοβαρά κοινωνικοοικονομικά εμπόδια.
Προστασία εργασιακών δικαιωμάτων και ακαδημαϊκή ελευθερία
Ένα σκοτεινό σημείο της κινητικότητας των νέων τα τελευταία χρόνια ήταν η εκμετάλλευση μέσω μη αμειβόμενων πρακτικών ασκήσεων (internships) υπό τον μανδύα της «ευρωπαϊκής εμπειρίας». Το νέο κείμενο θωρακίζει όσους συμμετέχουν στο πρόγραμμα, προστατεύοντας τα εργασιακά τους δικαιώματα.
Πλέον, ενσωματώνονται ισχυρές εγγυήσεις για αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, με σεβασμό στις συλλογικές συμβάσεις, όχι μόνο για τους εκπαιδευόμενους αλλά και για τους εργαζόμενους στον τομέα της νεολαίας (youth workers), τους εκπαιδευτές και τους εθελοντές. Το κράτος δικαίου και η ακαδημαϊκή ελευθερία τίθενται ως απαράβατοι όροι για τη λειτουργία και τη χρηματοδότηση των δράσεων.
Η αξία της άτυπης μάθησης
Τέλος, το νέο πλαίσιο διατηρεί τον διαθεματικό χαρακτήρα του προγράμματος, εξισώνοντας πρακτικά την αξία της τυπικής (πανεπιστημιακής) μάθησης με τη μη τυπική και άτυπη μάθηση. Αυτό σημαίνει ότι ο εθελοντισμός, η συμμετοχή σε ΜΚΟ και οι δεξιότητες που αποκτώνται εκτός αμφιθεάτρων αναγνωρίζονται ισότιμα, προσδίδοντας προστιθέμενη αξία στο βιογραφικό των Ευρωπαίων νέων.
H υπερψήφιση της συγκεκριμένης γνωμοδότησης από την επιτροπή EMPL συνιστά μια νίκη του κοινωνικού κράτους και της προοδευτικής αντίληψης για την παιδεία. Το μπαλάκι πλέον περνά στην Επιτροπή Πολιτισμού και Παιδείας (CULT), η οποία καλείται να διατηρήσει αυτόν τον κοινωνικό προσανατολισμό, διασφαλίζοντας ότι η γενιά του 2030 θα βιώσει ένα Erasmus+ δίκαιο, συμπεριληπτικό και προσανατολισμένο στον άνθρωπο, και όχι αποκλειστικά στις πολυεθνικές.
