Γράφει ο Βασίλης Παπαστάθης
Η απόφαση του υπουργού Υγείας, Άδωνι Γεωργιάδης, να αποσυρθούν άμεσα όλα τα προϊόντα κάνναβης από περίπτερα και μίνι μάρκετ παρουσιάζεται ως μέτρο προστασίας των ανηλίκων. Αφορμή στάθηκαν περιστατικά κατανάλωσης από νέους, αλλά και η κυκλοφορία προϊόντων σε μορφές ιδιαίτερα ελκυστικές προς παιδιά και εφήβους – όπως ζελεδάκια, ατμιστικά έλαια και αρωματικά προϊόντα.
Η ανησυχία δεν είναι αδικαιολόγητη. Η εικόνα προϊόντων κάνναβης δίπλα σε αναψυκτικά ή σοκολάτες δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τα όρια της αγοράς και την προστασία των ανηλίκων. Όμως πίσω από τη συζήτηση για τη δημόσια υγεία αναδύεται ένα βαθύτερο πολιτικό ερώτημα: πρόκειται για ουσιαστική ρύθμιση ή για ακόμη μία περίπτωση όπου το κράτος, αδυνατώντας να επιβάλει κανόνες, επιλέγει τελικά την απαγόρευση;
Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, παραμένει απλό: αν το πρόβλημα είναι η πρόσβαση ανηλίκων σε προϊόντα κάνναβης, γιατί η λύση δεν είναι αυστηρότερος έλεγχος της αγοράς αλλά η συνολική απόσυρσή τους από το νόμιμο λιανεμπόριο;
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η προσέγγιση σε αντίστοιχα ζητήματα βασίζεται κυρίως στη ρύθμιση. Ειδική αδειοδότηση πώλησης, υποχρεωτικός έλεγχος ηλικίας, περιορισμοί στη διαφήμιση, απαγόρευση συσκευασιών που προσελκύουν ανηλίκους και αυστηρά πρόστιμα αποτελούν συνήθως την πρώτη γραμμή άμυνας. Με άλλα λόγια, το κράτος επιχειρεί να διαχειριστεί μια υπαρκτή ζήτηση αντί να θεωρεί ότι μπορεί απλώς να την εξαφανίσει.
Και εδώ βρίσκεται η βασική ένσταση απέναντι στη συγκεκριμένη επιλογή. Όταν ένα προϊόν έχει ήδη ζήτηση, η απομάκρυνση του από το νόμιμο δίκτυο πώλησης δεν σημαίνει απαραίτητα και εξαφάνιση της κατανάλωσης. Συχνά σημαίνει μεταφορά της σε λιγότερο ελεγχόμενα κανάλια: διαδικτυακές αγορές αμφίβολης προέλευσης, παράνομα εισαγόμενα προϊόντα ή ανεπίσημα δίκτυα διακίνησης μέσω social media.
Το παράδοξο είναι προφανές. Ένα μέτρο που παρουσιάζεται ως προστασία της δημόσιας υγείας μπορεί τελικά να οδηγήσει σε ακόμη μικρότερο έλεγχο της ποιότητας και της περιεκτικότητας των προϊόντων, αλλά και σε πλήρη αδυναμία εποπτείας της αγοράς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το κράτος δεν οφείλει να παρέμβει. Σημαίνει όμως ότι προστασία δεν συνεπάγεται αναγκαστικά απαγόρευση.
Μια διαφορετική πολιτική θα μπορούσε να στηρίζεται σε πιστοποιημένα σημεία πώλησης, υποχρεωτική ταυτοποίηση ηλικίας, ηλεκτρονικό μητρώο πωλητών, βαριές κυρώσεις για πώληση σε ανηλίκους και σαφή ενημέρωση για την περιεκτικότητα και τις επιδράσεις κάθε προϊόντος. Δηλαδή σε πραγματική εποπτεία της αγοράς αντί για οριζόντια απαγόρευση.
Υπάρχει βέβαια και η πολιτική διάσταση. Σε περιόδους αυξημένης κοινωνικής ανησυχίας για τη νεανική παραβατικότητα και τις εξαρτήσεις, οι πολιτικές «μηδενικής ανοχής» έχουν ισχυρή επικοινωνιακή αξία. Είναι απλές, εύκολα κατανοητές και δημιουργούν την εικόνα άμεσης και αποφασιστικής παρέμβασης – κάτι που εξηγεί και τη δημόσια έμφαση που έδωσε ο Άδωνις Γεωργιάδης στην υπόθεση.
Το ζητούμενο όμως δεν είναι αν κάποιος είναι «υπέρ» ή «κατά» της κάνναβης. Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: θέλουμε ένα κράτος που διαχειρίζεται δύσκολες κοινωνικές πραγματικότητες με σοβαρούς ελέγχους και αποτελεσματική ρύθμιση ή ένα κράτος που, όταν οι έλεγχοι αποτυγχάνουν, καταφεύγει στην απαγόρευση ως υποκατάστατο πολιτικής;
Γιατί η απαγόρευση μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση ελέγχου, δεν αποτελεί όμως πάντα πραγματικό έλεγχο.
