Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη πλησιάζει σε τεχνολογικά και ενεργειακά όρια, μια ριζικά διαφορετική ιδέα αρχίζει να βγαίνει από τα εργαστήρια και να μπαίνει στη δημόσια συζήτηση, υπολογιστές που δεν βασίζονται αποκλειστικά σε πυρίτιο, αλλά σε ζωντανά ανθρώπινα εγκεφαλικά κύτταρα.
Οι λεγόμενοι βιοϋπολογιστές βρίσκονται ακόμη σε εμβρυακό στάδιο, ωστόσο ήδη προκαλούν ενθουσιασμό, σκεπτικισμό και έντονο προβληματισμό για το πού ακριβώς οδηγεί αυτή η τεχνολογική κατεύθυνση.
Σήμερα, τέτοια συστήματα μπορούν να εκτελέσουν μόνο απλές λειτουργίες, όπως βασική αναγνώριση ομιλίας ή παιχνίδια τύπου Pong. Παρ’ όλα αυτά, το ενδιαφέρον αυξάνεται με ταχύ ρυθμό, καθώς συμπίπτουν τρεις κρίσιμες εξελίξεις: η πλημμυρίδα επενδύσεων στην τεχνητή νοημοσύνη, η ωρίμανση των τεχνικών καλλιέργειας εγκεφαλικού ιστού και η εξοικείωση της κοινωνίας με διεπαφές εγκεφάλου–υπολογιστή που θολώνουν τα όρια βιολογίας και μηχανής.
Από τους νευρώνες στα οργανοειδή
Η ιδέα της χρήσης νευρικού ιστού για υπολογιστικούς σκοπούς δεν είναι καινούργια. Από τη δεκαετία του 1970, νευροεπιστήμονες καλλιεργούν νευρώνες πάνω σε μικροσκοπικά ηλεκτρόδια για να παρατηρούν τη δραστηριότητά τους. Στις αρχές του 2000 έγιναν τα πρώτα πειράματα αμφίδρομης επικοινωνίας μεταξύ νευρώνων και ηλεκτρονικών συστημάτων, χωρίς όμως πρακτικές εφαρμογές.
Η μεγάλη τομή ήρθε το 2013, όταν αποδείχθηκε ότι ανθρώπινα βλαστοκύτταρα μπορούν να αυτοοργανωθούν σε τρισδιάστατες δομές που μοιάζουν με μικρούς, πρωτόγονους εγκεφάλους, τα λεγόμενα εγκεφαλικά οργανοειδή.
Σήμερα, τέτοιος ιστός χρησιμοποιείται ευρέως στη φαρμακευτική έρευνα και στη μελέτη νευρολογικών παθήσεων, χωρίς ωστόσο να παρουσιάζει κάτι που να πλησιάζει τη συνείδηση ή τη σύνθετη νόηση.
Το 2022, η αυστραλιανή Cortical Labs έφερε το θέμα στο προσκήνιο, όταν παρουσίασε πείραμα όπου καλλιεργημένοι νευρώνες «έμαθαν» να παίζουν Pong σε ένα σύστημα κλειστού βρόχου.
Η δημοσιότητα ήταν τεράστια, αλλά και αμφιλεγόμενη, κυρίως λόγω του όρου «ενσωματωμένη συνείδηση», που πολλοί επιστήμονες χαρακτήρισαν υπερβολικό. Ένα χρόνο αργότερα προτάθηκε ο πιο ουδέτερος όρος «νοημοσύνη οργανοειδών», ο οποίος όμως εξακολουθεί να δημιουργεί σύγχυση ως προς το τι πραγματικά μπορούν, και τι δεν μπορούν, να κάνουν αυτά τα συστήματα.
Τεχνολογία που τρέχει πιο γρήγορα από την ηθική
Ενώ η τεχνολογία εξελίσσεται, τα ηθικά και ρυθμιστικά πλαίσια μένουν πίσω. Τα υπάρχοντα πρότυπα βιοηθικής αντιμετωπίζουν τα οργανοειδή αποκλειστικά ως εργαλεία βιοϊατρικής έρευνας και όχι ως στοιχεία υβριδικών υπολογιστών. Πολλοί ερευνητές ζητούν ήδη επείγουσα αναθεώρηση των κατευθυντήριων γραμμών, προειδοποιώντας ότι η εμπορευματοποίηση προηγείται της ρύθμισης.
Την ίδια ώρα, εταιρείες και πανεπιστήμια σε ΗΠΑ, Ελβετία, Κίνα και Αυστραλία επιταχύνουν. Η ελβετική FinalSpark προσφέρει απομακρυσμένη πρόσβαση σε νευρωνικά οργανοειδή για πειραματική χρήση, ενώ η Cortical Labs ετοιμάζεται να διαθέσει τον πρώτο επιτραπέζιο βιοϋπολογιστή CL1.
Παράλληλα, ακαδημαϊκές ομάδες, όπως εκείνες του University of California San Diego, μιλούν για μελλοντικές εφαρμογές που εκτείνονται από τη μοντελοποίηση περιβαλλοντικών καταστροφών έως τη μελέτη σύνθετων νευρολογικών νόσων.
Το ευρύ κοινό, ωστόσο, δυσκολεύεται να κατανοήσει τι ακριβώς σημαίνει «ζωντανός υπολογιστής».
Ακόμη και μετά από δημοσιεύσεις σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, η έννοια παραμένει θολή, αφήνοντας χώρο τόσο για υπερβολικές προσδοκίες όσο και για αβάσιμους φόβους.
Τι σημαίνει «νοημοσύνη» σε έναν ζωντανό υπολογιστή
Σε έναν κόσμο όπου προσωπικότητες όπως ο Ίλον Μασκ προωθούν νευρωνικά εμφυτεύματα και διανθρωπιστικά οράματα, η συζήτηση γύρω από τη «νοημοσύνη οργανοειδών» αποκτά ευρύτερη διάσταση.
- Πότε ένα σύνολο ανθρώπινων κυττάρων παύει να είναι απλώς υλικό έρευνας και αρχίζει να εγείρει ηθικές αξιώσεις;
- Τι ορίζουμε τελικά ως νοημοσύνη και πώς τη διαχωρίζουμε από την απλή προσαρμοστική συμπεριφορά;
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι τα σημερινά συστήματα δεν διαθέτουν συνείδηση και δεν βρίσκονται καν κοντά σε κάτι τέτοιο. Ωστόσο, η κατεύθυνση της έρευνας δείχνει ότι αυτά τα ερωτήματα θα πάψουν σύντομα να είναι θεωρητικά.
Η τεχνολογία είναι ακόμη στην αρχή της, αλλά η πορεία της υποδηλώνει πως η κοινωνία θα κληθεί να αποφασίσει πολύ νωρίτερα απ’ όσο αναμενόταν πώς θέλει να συνυπάρξει με υπολογιστές που δεν είναι πια αποκλειστικά μηχανές.
