Στη σκιά μιας παρατεταμένης και πολυεπίπεδης ενεργειακής κρίσης που ταλαντεύει την ευρωπαϊκή ήπειρο, ένα αθόρυβο αλλά εξαιρετικά ισχυρό θεσμικό εργαλείο αποδεικνύεται η απόλυτη σανίδα σωτηρίας για την οικονομία και το περιβάλλον. Το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EU ETS) δεν είναι απλώς ένας τεχνοκρατικός μηχανισμός των Βρυξελλών· αποτελεί το πιο επιτυχημένο εργαλείο απανθρακοποίησης στον κόσμο. Ωστόσο, εν όψει της κρίσιμης αναθεώρησής του, οι πιέσεις αυξάνονται, αναγκάζοντας τους κορυφαίους εκπροσώπους της ευρωπαϊκής βιομηχανίας ηλεκτρικής ενέργειας να σημάνουν συναγερμό.
Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι και καταρρίπτουν τον μύθο ότι η περιβαλλοντική προστασία φρενάρει την ανάπτυξη. Από το 2005, οπότε και τέθηκε σε εφαρμογή το EU ETS, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στους τομείς που υπάγονται στο σύστημα έχουν κατακρημνιστεί κατά περίπου 50%. Την ίδια ακριβώς περίοδο, η οικονομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν συρρικνώθηκε, αλλά αντίθετα κατέγραψε εντυπωσιακή ανάπτυξη της τάξης του 30%. Αυτή η ιστορική αποσύνδεση της οικονομικής μεγέθυνσης από την περιβαλλοντική υποβάθμιση αποτελεί το απόλυτο επιχείρημα υπέρ της διατήρησης του συστήματος.
Η ρίζα της ενεργειακής κρίσης και η επικίνδυνη συζήτηση περί κατάργησης
Στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον, η σημασία του EU ETS ξεπερνά την απλή αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Η επιβολή μιας δίκαιης και αυστηρής τιμής στον άνθρακα λειτουργεί ως το ισχυρότερο κίνητρο για την παραγωγή καθαρής, εγχώριας ενέργειας. Με αυτόν τον τρόπο, το σύστημα χτυπά το πρόβλημα στη ρίζα του: την επικίνδυνη υπερεξάρτηση της Ευρώπης από τα εισαγόμενα, ρυπογόνα και πανάκριβα ορυκτά καύσιμα.
Παρά την αποδεδειγμένη επιτυχία του, υπάρχουν φωνές που πιέζουν για την αποδυνάμωση ή ακόμα και την πλήρη κατάργηση του συστήματος, με το πρόσχημα της ανακούφισης της αγοράς. Ως αναλυτές της ευρωπαϊκής δημόσιας πολιτικής, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν καταστροφική. Η κατάργηση του EU ETS όχι μόνο θα τορπίλιζε τους δεσμευτικούς κλιματικούς στόχους της Ένωσης, αλλά θα εξανέμιζε την επενδυτική βεβαιότητα, καταδικάζοντας την ευρωπαϊκή βιομηχανία σε μια παρατεταμένη έκθεση στις ανεξέλεγκτες διακυμάνσεις των διεθνών τιμών της ενέργειας.
Το «τελεσίγραφο» της Eurelectric στον επίτροπο Wopke Hoekstra
Αντιλαμβανόμενη τον κίνδυνο μιας λανθασμένης αναθεώρησης, η Eurelectric. η πανευρωπαϊκή ένωση που εκπροσωπεί τη βιομηχανία ηλεκτρικής ενέργειας, προχώρησε σε μια ηχηρή θεσμική παρέμβαση. Με επίσημη επιστολή της προς τον Ευρωπαίο επίτροπο Δράσης για το Κλίμα, Wopke Hoekstra, η ομοσπονδία έθεσε τις κόκκινες γραμμές της αγοράς, ζητώντας ένα προβλέψιμο, ανταγωνιστικό και στιβαρό σύστημα.
Η επιστολή αυτή δεν αποτελεί απλώς ένα κείμενο λόμπινγκ, αλλά έναν στρατηγικό οδικό χάρτη επιβίωσης για την ευρωπαϊκή βιομηχανία, η οποία παλεύει να παραμείνει ανταγωνιστική απέναντι στις αγορές των ΗΠΑ και της Ασίας. Το κεντρικό μήνυμα είναι σαφές: οι επενδυτές χρειάζονται ξεκάθαρους κανόνες και σταθερότητα για να διοχετεύσουν τα δισεκατομμύρια ευρώ που απαιτούνται για την πράσινη μετάβαση.
Σταθερή τιμή άνθρακα και προστασία από τη βιομηχανική διαρροή
Στην πρώτη γραμμή των προτεραιοτήτων που θέτει η Eurelectric βρίσκεται η διασφάλιση μιας προβλέψιμης, ουσιαστικής και βιώσιμης τιμής του άνθρακα. Η αγορά δεν μπορεί να λειτουργήσει σε καθεστώς ακραίας μεταβλητότητας (volatility). Όταν η τιμή των δικαιωμάτων εκπομπών παρουσιάζει ανεξέλεγκτα σκαμπανεβάσματα, οι εταιρείες αδυνατούν να σχεδιάσουν μακροπρόθεσμες επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή σε τεχνολογίες αποθήκευσης. Η σταθερότητα της αγοράς είναι το θεμέλιο της μετάβασης.
Δεύτερον, η Eurelectric απαιτεί να λειτουργήσει το EU ETS ως βασική άγκυρα της ευρωπαϊκής βιομηχανικής πολιτικής. Αυτό μεταφράζεται στην ανάγκη ισχυρής προστασίας από τη «διαρροή άνθρακα» (carbon leakage), δηλαδή τον κίνδυνο μεταφοράς εργοστασίων σε χώρες εκτός Ε.Ε. με χαλαρότερη περιβαλλοντική νομοθεσία. Επιπλέον, η ομοσπονδία προτείνει τα τεράστια έσοδα που προκύπτουν από τους πλειστηριασμούς του ETS να ανακυκλώνονται και να επιστρέφουν απευθείας στη βιομηχανία, χρηματοδοτώντας τον τεχνολογικό της μετασχηματισμό και θωρακίζοντας την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα.
Η παγίδα του ETS2 και το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη
Το πιο ευαίσθητο πολιτικά σημείο της αναθεώρησης, ωστόσο, αφορά την κοινωνική διάσταση της μετάβασης. Η εισαγωγή του νέου, παράλληλου συστήματος ETS2, το οποίο θα επεκτείνει την τιμολόγηση του άνθρακα στα καύσιμα κτιρίων (θέρμανση) και στις οδικές μεταφορές, αναμένεται να αγγίξει άμεσα την τσέπη των Ευρωπαίων καταναλωτών.
Αναγνωρίζοντας τον κίνδυνο μιας νέας κοινωνικής έκρηξης, η επιστολή προς τον κ. Hoekstra ζητά ρητά την εφαρμογή ενός ETS2 με επίκεντρο τον άνθρωπο. Απαιτούνται ισχυρές υποστηρικτικές πολιτικές και γενναία χρηματοδότηση για τα ευάλωτα νοικοκυριά. Κομβικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια καλείται να παίξει το Ταμείο Εκσυγχρονισμού (Modernisation Fund), το οποίο πρέπει να επικαιροποιηθεί ώστε να διασφαλίσει μια γεωγραφικά ισορροπημένη μετάβαση, βοηθώντας κυρίως τα κράτη-μέλη της Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης να ακολουθήσουν τον ρυθμό της απανθρακοποίησης.
Η διατήρηση και η έξυπνη αναβάθμιση του EU ETS δεν είναι απλώς μια περιβαλλοντική υποχρέωση, αλλά το απόλυτο οικονομικό διακύβευμα της Ευρώπης. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν το επόμενο διάστημα στις Βρυξέλλες θα καθορίσουν εάν η Γηραιά Ήπειρος θα παραμείνει παγκόσμιος ηγέτης στην καθαρή τεχνολογία ή εάν θα χάσει οριστικά το τρένο της βιομηχανικής της επιβίωσης.
