Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιστορική καμπή, καθώς οι γεωπολιτικές, οικονομικές και τεχνολογικές προκλήσεις απαιτούν άμεσες και ριζικές αποφάσεις. Σε αυτό το ρευστό σκηνικό, η πολιτική ηγεσία της Ελλάδας και της Πορτογαλίας επιλέγει να θέσει τα φλέγοντα ζητήματα επί τάπητος, διαμορφώνοντας ένα κοινό μέτωπο διεκδικήσεων. Οι δηλώσεις του Έλληνα πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, μετά την κρίσιμη συνάντησή του με τον Πορτογάλο ομόλογό του, Λουίς Μοντενέγκρο (Luís Montenegro), δεν αποτελούν μια τυπική διπλωματική τοποθέτηση, αλλά ένα ξεκάθαρο πολιτικό μανιφέστο για την αναθεώρηση της ευρωπαϊκής χρηματοδοτικής αρχιτεκτονικής.
Το κεντρικό μήνυμα, το οποίο αναμένεται να αποτελέσει τον πυρήνα της ελληνικής διαπραγματευτικής γραμμής απέναντι στα θεσμικά όργανα των Βρυξελλών, συνοψίζεται σε μια ρεαλιστική διαπίστωση: η Ευρώπη δεν μπορεί να κληθεί να αναλάβει πολλαπλάσιους ρόλους, διαθέτοντας ολοένα και λιγότερους πόρους.
Η νέα πραγματικότητα και τα ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά
Ο Έλληνας πρωθυπουργός σκιαγράφησε με σαφήνεια το νέο τοπίο ασφαλείας και οικονομίας στο οποίο καλείται να πλοηγηθεί η Γηραιά Ήπειρος. Η Ευρώπη σήμερα πιέζεται ασφυκτικά να ενισχύσει την αμυντική της θωράκιση, εν μέσω πολέμων στη γειτονιά της, να προστατεύσει αποτελεσματικά τα εξωτερικά της σύνορα, και ταυτόχρονα να επιταχύνει τη δαπανηρή πράσινη και ψηφιακή της μετάβαση. Παράλληλα, κορυφαίο διακύβευμα παραμένει η διάσωση της βιομηχανικής της ανταγωνιστικότητας απέναντι στις επιθετικές επιδοτήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας.
Απέναντι σε αυτές τις ογκώδεις προκλήσεις, η Αθήνα θέτει ευθέως θέμα ανεπάρκειας των υφιστάμενων οικονομικών εργαλείων. Σύμφωνα με την ανάλυση του κ. Μητσοτάκη, οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να πορευτούν με έναν προϋπολογισμό (Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο) που σχεδιάστηκε για τις ανάγκες του παρελθόντος. Η έμφαση πλέον δίνεται σε αυτό που η πολιτική επιστήμη ορίζει ως «ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά»: την άμυνα, την ενεργειακή ασφάλεια και τις κρίσιμες διασυνοριακές υποδομές. Τομές αυτού του μεγέθους δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν αποκλειστικά από τους στενούς εθνικούς προϋπολογισμούς, αλλά απαιτούν μια τολμηρή, συλλογική ευρωπαϊκή προσέγγιση, αντίστοιχη της ιστορικής τομής που αποτέλεσε το Ταμείο Ανάκαμψης.
Οι αδιαπραγμάτευτες κόκκινες γραμμές: αγροτική πολιτική και συνοχή
Ενώ η δημιουργία νέων χρηματοδοτικών εργαλείων για την άμυνα και την τεχνολογία κρίνεται επιτακτική, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, εκφράζοντας και τις ανησυχίες του Λουίς Μοντενέγκρο, έσπευσε να προκαταλάβει όσους σχεδιάζουν εσωτερικές ανακατανομές κονδυλίων.
Η θέση της Ελλάδας είναι κατηγορηματική: η εξεύρεση νέων πόρων δεν νοείται να γίνει εις βάρος των παραδοσιακών, ιστορικών πυλώνων της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), η οποία διασφαλίζει την επισιτιστική ασφάλεια και την επιβίωση του ευρωπαϊκού πρωτογενούς τομέα, καθώς και τα Ταμεία Συνοχής, που στοχεύουν στην άμβλυνση των ανισοτήτων μεταξύ των ευρωπαϊκών περιφερειών, πρέπει να διατηρηθούν ισχυρά. Σε μια περίοδο όπου ο αγροτικός κόσμος σε ολόκληρη την Ευρώπη βρίσκεται σε αναβρασμό λόγω του αυξημένου κόστους παραγωγής, οποιαδήποτε περικοπή στην ΚΑΠ για τη χρηματοδότηση εξοπλιστικών προγραμμάτων θα αποτελούσε πολιτική αυτοκτονία για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις κυβερνήσεις του Νότου.
Το σκληρό μήνυμα προς τον ευρωπαϊκό Βορρά
Το πιο αιχμηρό σημείο των δηλώσεων του Έλληνα πρωθυπουργού αφορούσε την κριτική προς τις λεγόμενες «φειδωλές» χώρες (frugal states) της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Πρόκειται για τα κράτη-μέλη που παραδοσιακά ανθίστανται στην αύξηση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού ή στην έκδοση κοινού χρέους, επικαλούμενα τον ρόλο τους ως «καθαρών συνεισφερόντων» (net contributors), δηλαδή χωρών που εισφέρουν περισσότερα στα ευρωπαϊκά ταμεία από όσα λαμβάνουν απευθείας.
Ο κ. Μητσοτάκης αποδόμησε πλήρως αυτό το αφήγημα, υπενθυμίζοντας μια θεμελιώδη οικονομική αλήθεια που συχνά αποσιωπάται στις Βρυξέλλες: οι ισχυρές αυτές οικονομίες είναι οι κατ’ εξοχήν ωφελημένες από την ευρωπαϊκή Ενιαία Αγορά. Η απουσία δασμών και εμπορικών φραγμών τούς επιτρέπει να εξάγουν ανεμπόδιστα τα βιομηχανικά τους προϊόντα και τις υπηρεσίες τους στις αγορές του Νότου, αποκομίζοντας τεράστια πλεονάσματα και εταιρικά κέρδη. Συνεπώς, η «καθαρή συνεισφορά» τους στον προϋπολογισμό δεν αποτελεί φιλανθρωπία, αλλά μια ελάχιστη επιστροφή μέρους του πλούτου που αντλούν από την κοινή αγορά. Είναι δίκαιο και επιβεβλημένο, τόνισε ο πρωθυπουργός, αυτή η πραγματικότητα να αποτυπώνεται πλέον ξεκάθαρα στις αποφάσεις για τη διαμόρφωση του κοινού κορβανά.
Ο άξονας του Νότου ενόψει των νέων διαπραγματεύσεων
Η συνάντηση Μητσοτάκη – Μοντενέγκρο δεν ήταν εθιμοτυπική. Υποδηλώνει τη συστηματική προσπάθεια ανασυγκρότησης του άξονα των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου (MED9), ενόψει των σκληρών διαπραγματεύσεων για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο. Η Αθήνα και η Λισαβόνα, έχοντας αφήσει πίσω τους τις σκοτεινές ημέρες των μνημονίων και αποτελώντας πλέον παραδείγματα οικονομικής ανάκαμψης, διεκδικούν ρόλο συνδιαμορφωτή στη νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική.
Η συζήτηση για την αύξηση των ιδίων πόρων της Ένωσης και την ενδεχόμενη δημιουργία νέων εργαλείων κοινού δανεισμού για την άμυνα απαιτεί, όπως δήλωσε ο Έλληνας πρωθυπουργός, “θάρρος και τόλμη”. Εάν η Ευρώπη επιθυμεί να παραμείνει γεωπολιτικά σχετική και οικονομικά ανταγωνιστική στον 21ο αιώνα, οφείλει να εγκαταλείψει τις λογιστικές εμμονές του παρελθόντος και να επενδύσει στρατηγικά στο κοινό της μέλλον, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα ότι κανένα κράτος-μέλος και καμία περιφέρεια δεν θα αφεθεί πίσω σε αυτή τη μετάβαση.
