Το ζήτημα της ομαλής κοινωνικής επανένταξης των αποφυλακισμένων αποτελεί διαχρονικά μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το σωφρονιστικό σύστημα στην Ελλάδα, αλλά και παγκοσμίως. Η έλλειψη εφοδίων, ο κοινωνικός στιγματισμός και η ψυχολογική επιβάρυνση του εγκλεισμού συχνά οδηγούν στην υποτροπή, μετατρέποντας τη φυλακή σε έναν φαύλο κύκλο. Σε αυτή την κρίσιμη εξίσωση της δημόσιας πολιτικής, ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα έρχεται να αποδείξει πως η στοχευμένη στροφή προς τον πρωτογενή τομέα μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρός καταλύτης αλλαγής. Ο λόγος για το πρόγραμμα «Social Farming 360°», το οποίο υλοποιήθηκε από τον οργανισμό Νέα Γεωργία Νέα Γενιά, αφήνοντας πίσω του ένα μετρήσιμο και βαθιά ανθρώπινο αποτύπωμα στα αγροτικά σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας.
Η φιλοσοφία των αγροτικών φυλακών και η ανάγκη για σύγχρονη κατάρτιση
Στην Ελλάδα, τα αγροτικά καταστήματα κράτησης έχουν σχεδιαστεί για να λειτουργούν ως ειδικές παραγωγικές και εκπαιδευτικές δομές. Σύμφωνα με το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας τους, βασικός τους σκοπός είναι η ενίσχυση της κοινωνικής επανένταξης μέσω της απόκτησης γεωτεχνικών δεξιοτήτων, καθώς και η εν μέρει αυτοχρηματοδότησή τους μέσω της παραγωγής. Ωστόσο, στην πράξη, η παραδοσιακή απασχόληση στη γη δεν αρκεί από μόνη της, εάν δεν επικαιροποιείται διαρκώς με σύγχρονες γνώσεις και πιστοποιήσεις που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της σημερινής αγοράς εργασίας.
Σε αυτό ακριβώς το κενό παρενέβη το Social Farming 360°. Το πρόγραμμα εκσυγχρόνισε τον τρόπο με τον οποίο οι κρατούμενοι αντιλαμβάνονται και ασκούν την αγροτική παραγωγή, εισάγοντας προηγμένες μεθόδους, όπως η βιώσιμη και η αναγεννητική γεωργία, και συνδέοντας την παραγωγή με πραγματικές επαγγελματικές προοπτικές.
Η ταυτότητα και τα εντυπωσιακά νούμερα του Social Farming 360°
Η πρωτοβουλία αναπτύχθηκε σε έξι σωφρονιστικά καταστήματα της επικράτειας, έχοντας την πλήρη χρηματοδοτική υποστήριξη του Citi Foundation και τελώντας υπό τη στενή συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Αντεγκληματικής Πολιτικής του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη. Δεν επρόκειτο απλώς για μια θεωρητική ενημέρωση, αλλά για ένα αυστηρά δομημένο εκπαιδευτικό και πρακτικό μοντέλο.
Σύμφωνα με τα επίσημα απολογιστικά στοιχεία, το πρόγραμμα κατέγραψε 1.081 συμμετοχές κρατουμένων, οι οποίοι παρακολούθησαν συνολικά 648 ώρες εξειδικευμένης εκπαίδευσης. Το πλέον καθοριστικό στοιχείο, που διασφαλίζει την επαγγελματική αξία της προσπάθειας, είναι η επιτυχής χορήγηση 696 επαγγελματικών πιστοποιήσεων ACTA. Το πρόγραμμα σπουδών εστίασε σε δυναμικούς κλάδους της αγροδιατροφής: ελαιοκομία, καλλιέργεια αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών, καθώς και βασικές αρχές μεταποίησης (οικοτεχνία).
Πολυθεματική υποστήριξη: από το χωράφι στην αγορά εργασίας
Αυτό που κατέστησε το πρόγραμμα διεθνές πρότυπο (αναγνωρισμένο ως ένα από τα ελάχιστα αντίστοιχα επιτυχημένα στην Ευρώπη), ήταν η ολιστική του προσέγγιση. Η γεωτεχνική εκπαίδευση «αγκαλιάστηκε» από οργανωμένη ψυχοκοινωνική ενδυνάμωση. Η οργάνωση «Πύλη Ελευθερίας» ανέλαβε το ευαίσθητο κομμάτι της ψυχολογικής στήριξης, βοηθώντας τους κρατούμενους να επανακτήσουν την εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, να διαχειριστούν τις εσωτερικές τους συγκρούσεις και να πιστέψουν ότι δικαιούνται μια αξιοπρεπή δεύτερη ευκαιρία.
Την ίδια στιγμή, η οργάνωση ActionAid παρείχε υπηρεσίες συμβουλευτικής για την εύρεση εργασίας. Μέσα από την υλοποίηση 68 βιωματικών εργαστηρίων με περισσότερες από 680 συμμετοχές στα αγροτικά καταστήματα, οι ωφελούμενοι προετοιμάστηκαν πρακτικά για την αποφυλάκισή τους. Έμαθαν πώς να αξιοποιούν τις νέες τους δεξιότητες, να αναζητούν εργασία και να υπερβαίνουν τα εμπόδια που θέτει το ποινικό τους μητρώο.
Ένα ντοκιμαντέρ-καθρέφτης της ανθρώπινης μεταμόρφωσης
Προκειμένου να οπτικοποιηθεί και να τεκμηριωθεί το ουσιαστικό κοινωνικό αποτύπωμα αυτής της προσπάθειας, η Νέα Γεωργία Νέα Γενιά προχώρησε στην παραγωγή ενός εξαιρετικού, σύντομου ντοκιμαντέρ. Το κινηματογραφικό συνεργείο εισήλθε σε δύο από τα έξι αγροτικά σωφρονιστικά καταστήματα, δίνοντας τον λόγο στους ίδιους τους πρωταγωνιστές.
Μέσα από ειλικρινείς, αφιλτράριστες συνεντεύξεις, οι κρατούμενοι καταθέτουν τη δική τους αλήθεια. Περιγράφουν πώς η διαδικασία του να φυτεύουν έναν σπόρο και να τον βλέπουν να καρποφορεί λειτούργησε ανασταλτικά στον εγκλεισμό τους. «Η γη σε ηρεμεί, σου δίνει ενέργεια, σου δίνει ψυχολογία», εξομολογείται χαρακτηριστικά ένας από τους συμμετέχοντες. Άλλοι παραδέχονται πως η φροντίδα ενός πληγωμένου φυτού τούς βοήθησε να ταυτιστούν και να φροντίσουν, τελικά, τον ίδιο τους τον πληγωμένο εαυτό, συμβάλλοντας καθοριστικά ακόμη και σε προσπάθειες απεξάρτησης.
Μπορείτε να παρακολουθήσετε το αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ
Η επόμενη μέρα για τη σωφρονιστική πολιτική
Το Social Farming 360° απέδειξε στην πράξη ότι όταν η Πολιτεία συμπράττει οργανωμένα με εξειδικευμένους φορείς της κοινωνίας των πολιτών και τον ιδιωτικό τομέα, οι κλειστές δομές μπορούν να λειτουργήσουν ως πραγματικά σχολεία επανένταξης. Η παροχή επαγγελματικών πιστοποιήσεων και ψυχολογικής υποστήριξης δεν είναι ζήτημα απλής κοινωνικής ευαισθησίας, είναι μια απόλυτα ορθολογική και αποδοτική επένδυση για το κράτος, η οποία θωρακίζει τη δημόσια ασφάλεια μειώνοντας δραστικά την εγκληματικότητα και την υποτροπή. Το ζητούμενο πλέον είναι αυτό το επιτυχημένο πιλοτικό μοντέλο να θεσμοθετηθεί και να ενσωματωθεί μόνιμα στον κεντρικό πυρήνα της εθνικής σωφρονιστικής πολιτικής.
